Rối xù ở mèo lông dài và mèo có lớp lông lót dày phần lớn không phải do chải quá ít, mà do chải sai thứ tự: dùng bàn chải lông mịn hoặc lược răng dày trước khi lược thưa lấy hết lông tơ chết, khiến lớp lông đó bị đẩy sâu xuống sát da và kết thành cục. Trong khí hậu nóng ẩm Việt Nam, hơi nước làm sợi lông mềm và dễ bám vào nhau, nên chỉ cần một chút ma sát là đủ để bốn vùng ít gió gồm sau tai, nách, bẹn và gốc đuôi rối trước tiên. Cách xử lý gói trong ba bước: lược thưa trước để tách lớp lông, dùng ngón tay nới cục rối từ mép ngoài vào trong, và giữ vùng cổ ngực khô ráo suốt ngày.
Tôi vặn quạt xuống một nấc để nghe rõ tiếng mưa. Tháng Bảy, mưa đổ lên mái tôn từ bốn giờ chiều, và đến tối thì cả căn hộ ẩm đến mức tay nắm cửa cũng dính. Con mèo mười ba tuổi của tôi nằm khoanh trên ghế nhựa, đuôi quấn qua mũi, lớp lông dài xẹp xuống theo hơi ẩm. Tôi ngồi bệt xuống sàn, luồn tay từ đỉnh đầu nó xuống sau vành tai trái.
Lớp lông bình thường trượt qua kẽ tay như tơ. Rồi có một chỗ khác hẳn: nhỏ, chắc, hơi ấm và hơi ẩm, không tan ra khi tôi miết. Một cục rối vừa hình thành, chắc không quá hai ngày. Nhìn bề ngoài thì con mèo vẫn phẳng phiu, mắt tôi không thấy gì cả. Đầu ngón tay mới là thứ phát hiện ra.
Mùa mưa nào cũng vậy. Và tôi để ý một điều: những cục rối khó chịu nhất không xuất hiện ở con mèo ít được chải, mà ở con mèo được chải sai thứ tự.
Vì sao lông dài ở Việt Nam rối nhanh hơn ta tưởng
Hơi nước bám vào sợi lông làm chúng mềm và trơn hơn, nên chỉ cần một chút ma sát, lúc mèo nằm, lúc tự liếm, lúc cọ vào thành ghế, là chúng trượt lên nhau và xoắn lại. Lông tơ chết vẫn rụng đều, nhưng lớp lông dài bên ngoài giữ nó lại, không cho rơi xuống sàn. Bình thường nó chỉ nằm lỏng trong lớp lông. Khi có ẩm, nó dính thành từng mảng, rồi thành nỉ.
Mèo nhà ở Việt Nam còn có thêm hai nguồn ẩm mà mèo xứ khô không có: nền nhà mát lạnh sau cơn mưa, và mùa nồm ở miền Bắc, thứ ẩm ướt không thấy rõ bằng mưa nhưng kéo dài cả tháng. Với mèo già, mọi thứ chậm lại thêm một nhịp: nó nằm lâu hơn ở một tư thế, ít trở mình hơn, và ít tự liếm tới phần sau lưng hơn. Chỗ nào mèo nằm đè lên nhiều nhất thì chỗ đó chắc nhất.
Bốn chỗ tôi kiểm tra trước khi chải
Sau vành tai, hai bên nách, phần bẹn trong đùi, và gốc đuôi. Đó là những nơi ít gió nhất trên cơ thể mèo, lại là nơi da mỏng và di chuyển nhiều, nên lông ở đó cọ vào nhau liên tục.
Tôi làm việc này bằng tay không, mỗi tối, lúc con mèo còn đang lim dim. Đặt lòng bàn tay lên lưng nó, miết nhẹ theo chiều lông. Bình thường tay đi êm. Chỗ nào hơi khựng lại, hơi gợn lên dưới ngón, thì đó là chỗ cần để mắt tới trong buổi chải hôm sau. Cách này mất chưa đến một phút và phát hiện rối sớm hơn hẳn so với việc chờ đến buổi chải chính thức.
Với mèo già, tôi kiểm tra thêm một chỗ nữa: bên hông mà nó hay nằm nghiêng. Mèo già thường chọn một bên và nằm đúng bên đó hàng giờ. Bên đó luôn rối trước bên còn lại.
Thứ tự dụng cụ quan trọng hơn số lần chải
Nguyên tắc rất gọn: cái gì thưa làm trước, cái gì dày làm sau. Lược răng thưa, đầu răng tròn, đi trước. Bàn chải lông mịn hoặc lược răng dày đi sau, và chỉ đi khi lớp lông tơ đã được lấy ra phần lớn.
Lý do rất cụ thể. Lược dày đưa xuống một lớp lông còn nguyên lông tơ chết sẽ không lấy lông tơ ra, nó đẩy lông tơ xuống sát da. Đẩy vài lần thì lớp lông tơ đó bị ép lại với nhau, và một cục rối hình thành ngay trên da, bên dưới lớp lông ngoài còn phẳng phiu. Đó là loại rối khó thấy nhất và khó gỡ nhất.
Cách đi lược thưa: theo chiều lông, từ cổ xuống mông, từ hai bên hông vào giữa lưng, từ ngực xuống bụng. Mỗi đường đi chậm, để đầu răng chạm tới da nhưng không cào da. Khi lược thưa đã đi qua mà không còn vướng, đó là lúc lược mịn có việc để làm.
Chải ngược chiều lông ở mèo lông dài là việc tôi tránh. Nó xới lớp lông bảo vệ lên và đẩy lông tơ vào trong, đúng cái mình đang muốn tránh.
Gỡ một cục rối mà mèo không bỏ đi
Cục rối chắc như một cái nút. Kéo thẳng thì nút chặt thêm. Phải nới từng vòng.
Tôi luồn ngón trỏ và ngón giữa vào hai bên cục rối, tách dần theo chiều dọc sợi lông, không phải theo chiều ngang. Làm vài lần thì cục rối tách thành hai, ba phần nhỏ hơn. Sau đó mới đưa lược thưa vào, và đi từ mép ngoài của cục rối vào trong, từng chút một. Đầu răng chỉ đi ở rìa, không cắm vào giữa. Mỗi lần lược qua, cục rối nhỏ đi một chút.
Một tay tôi giữ da phía dưới cục rối. Nếu kéo lược mà thấy da bị nhấc lên theo, nghĩa là lược đang kéo da chứ không phải đang gỡ lông, và phải dừng lại.
Và một điều tôi mất vài năm mới chịu tin: đừng làm ướt cục rối để nó mềm ra. Với lớp lông tơ mịn, nước là thứ làm nó chặt thêm, đúng như nước làm len co lại. Làm khô, chia nhỏ, kiên nhẫn.
Mùa mưa mười lăm phút mỗi ngày
Từ tháng Năm đến tháng Mười ở miền Nam, và suốt mùa nồm ở miền Bắc, tôi chải mỗi ngày, mười đến mười lăm phút cho một con mèo lông dài. Không cần nhiều hơn. Điều quan trọng là không bỏ ngày nào, vì một cục rối mới hình thành gỡ mất ba mươi giây, còn cục rối ba ngày gỡ mất hai mươi phút và một con mèo đang cáu.
Với mèo già, tôi chia thành hai lượt năm đến bảy phút, cách nhau vài tiếng. Mèo già thường không nằm yên một chỗ lâu, và nằm lâu ở tư thế bị giữ thì khớp lại mỏi. Chải xong một lượt, tôi để nó đi lại, rồi lát nữa quay lại phần còn dang dở.
Mùa khô thì thưa hơn: ba đến bốn buổi một tuần là đủ. Nếu mèo vẫn còn rối thì vấn đề không nằm ở tần suất. Nó nằm ở thứ tự dụng cụ, hoặc ở chỗ mình bỏ sót vùng nào đó.
Vùng cổ và ngực, chỗ ẩm không ai để ý
Con mèo uống nước xong, phần lông dưới cằm và quanh cổ ướt. Mèo già lại càng ẩm hơn vì đôi khi nước miếng chảy ra mà nó không lau. Vài giờ sau, chỗ đó khô lại nhưng lông đã vón thành từng chùm nhỏ, và những chùm đó là mầm của cục rối lớn.
Việc tôi làm rất đơn giản: một chiếc khăn khô để cạnh bát nước. Sau khi mèo uống, lau dọc theo sợi lông ở cổ và ngực, không miết ngang. Lau khô trước, chải sau. Không bao giờ chải khi lông còn ẩm.
Cùng nguyên tắc đó áp cho lúc mèo đi mưa về, lúc mèo nằm lên nền nhà vừa lau, và lúc mèo vừa được tắm. Lau thật khô rồi mới nói đến chuyện chải.
Khi nào thì dừng lại
Có mấy dấu hiệu tôi coi là điểm dừng, không thương lượng.
Cục rối nằm sát da, kéo nhẹ đã thấy da nhấc lên cùng. Đây là loại rối cần người có chuyên môn và dụng cụ phù hợp xử lý, không phải việc của lược ở nhà. Tự cắt bằng kéo ở khoảng cách sát da như vậy là cách nhanh nhất để tạo một vết thương mà mình không nhìn thấy ngay.
Mèo kêu, rít, tai quặp về phía sau, đuôi quẫy mạnh, hoặc đột nhiên đứng dậy bỏ đi. Đó không phải là mèo làm nũng. Đó là mèo đang đau.
Vùng da dưới cục rối đỏ ửng, căng, hói, trầy, có mùi lạ hoặc rỉ dịch. Lúc này việc chải không còn là việc chính, và cần bác sĩ thú y xem trước.
Da mèo già mỏng hơn và mất đàn hồi, nên ngưỡng chịu đau của nó thấp hơn mèo trẻ. Cùng một lực kéo, mèo hai tuổi chỉ thấy khó chịu, mèo mười ba tuổi có thể thấy đau thật. Tôi chải nhẹ tay hơn với mèo già, và dừng sớm hơn.
Còn chuyện cắt trụi lông thì đó là một quyết định cần cân nhắc kỹ và không phải việc tôi tự làm ở nhà. Lớp lông đó có chức năng của nó, kể cả trong cái nóng.
Quay lại chỗ sau vành tai
Cục rối đêm đó nhỏ. Tôi luồn ngón tay vào, tách làm hai, rồi đưa lược thưa đi từ rìa vào. Khoảng bốn phút thì nó tan ra thành lông bình thường. Con mèo không hề mở mắt. Với nó, đó chỉ là một buổi tối được vuốt ve lâu hơn thường lệ.
Điều tôi rút ra sau nhiều mùa mưa không phải là một bộ dụng cụ nào đó, mà là thứ tự và thói quen: kiểm tra bằng tay mỗi tối, lược thưa trước lược mịn, làm khô trước khi chải, và dừng lại trước khi con mèo phải nói với mình rằng nó đau. Lông dài trong khí hậu này sẽ luôn là một cuộc chiến nhỏ, dai dẳng. Nhưng nó là cuộc chiến có thể thắng bằng mười lăm phút mỗi ngày, chứ không phải bằng một buổi cắt tỉa lớn.
