Tiếng cào cửa lúc nửa đêm và móng cào vào chân bạn gần như không bao giờ là chuyện vô cớ. Mỗi kiểu cào ứng với một nhu cầu cụ thể chưa được đáp ứng — xin vào, xin ăn, xin được chú ý, hoặc phản ứng với một thứ vừa thay đổi trong nhà — và hành vi chỉ dịu đi khi bạn trả lời đúng nhu cầu đó, chứ không phải khi bạn trả lời tiếng động.
Hai giờ sáng. Bạn nằm nghe thấy trước cả khi kịp mở mắt: rẹt... rẹt... rẹt. Không phải tiếng đồ vật rơi, không phải tiếng mèo đánh nhau ngoài hành lang. Là móng trước cào lên mép dưới khung cửa nhôm, cái chỗ mà mỗi lần cào, con mèo phải duỗi hết thân, hai chân sau hơi kiễng lên. Tôi đã nằm nghe âm thanh đó rất nhiều đêm trong căn hộ của mình, và tôi đi qua đủ cả bốn kiểu phản ứng: dậy mở cửa, nằm im giả vờ ngủ, quát cho một câu, và cuối cùng là ngồi dậy xem rốt cuộc nó đang xin cái gì.
Chỉ khi chuyển sang cách thứ tư, tôi mới nhận ra mình đã nghe nhầm suốt mấy tháng. Tôi nghe tiếng động. Con mèo đang gửi tín hiệu.
Cùng một âm thanh, khác nhau ở chỗ nó cào và cào lúc nào
Tôi bắt đầu ghi lại ba thứ: cào ở đâu, cào lúc nào, và cào xong nó quay đầu nhìn ai. Ba câu hỏi đó tách được gần hết các trường hợp mà tôi từng gộp chung thành một chữ "hư".
Cào cửa phòng lúc đêm: xin vào, hoặc xin đúng nếp cũ
Con mèo nhà tôi không xem cánh cửa đóng là một bức tường. Nó xem đó là một cái cửa bị kẹt. Ban ngày cửa mở, tối bạn đóng lại — với bạn đó là thói quen đi ngủ, với nó đó là một sự thay đổi không báo trước. Và cái nó đòi thường không phải "vào phòng" theo nghĩa ở trong đó cả đêm. Nhiều hôm nó chỉ cần đi một vòng qua phòng, ngửi cái giường, rồi ra. Có hôm nó cần đúng cái chỗ nó vẫn nằm ngủ.
Dấu hiệu phân biệt khá rõ: cào cửa mà mắt dán vào khe cửa, cào xong đứng chờ, không nhìn bạn — đó là đòi quyền đi qua. Cào một hai cái rồi quay ngoắt lại nhìn thẳng vào mặt bạn, đợi — đó là tín hiệu hướng vào người, nó đang chờ phản hồi.
Cào vào chân bạn quanh giờ ăn
Năm giờ rưỡi chiều, bạn đứng bếp, vừa chạm tay vào nắp hộp. Một cái chạm nhẹ vào bắp chân. Bạn cúi xuống, rồi cho ăn sớm mười phút.
Đó là toàn bộ câu chuyện. Không có con mèo nào tự nhiên nghĩ ra chuyện cào chân người. Nó được dạy. Tiếng mở nắp hộp là cái chuông, còn cái cào chân là nút bấm bạn vô tình lắp cho nó, và bạn đã thưởng cho nút đó vài chục lần trước khi kịp nhận ra.
Tôi phân biệt hai loại cào chân rất khác nhau. Một là cào nhẹ, móng rút, chạm rồi rời, mắt nhìn lên — đó là đề nghị. Hai là móc, móng cắm vào, có thể kéo xuống — cái đó thường đi kèm bực bội, hay gặp khi mèo đã thử cách nhẹ nhiều lần mà không ai phản hồi. Cùng là "cào chân", nhưng cách trả lời không giống nhau.
Và có trường hợp không liên quan gì tới thức ăn: bạn đang đi lại trong nhà, nó cào nhẹ rồi chạy trước mặt bạn vài bước. Đó là xin tương tác — chơi, hoặc chỉ là được để ý. Cái này cũng dễ nhầm thành đòi ăn nếu bạn cứ đưa hạt cho yên chuyện.
Cào gốc cửa, chân tường, góc tủ
Đây là kiểu cào tôi ít để ý nhất cho tới khi ghép nó với lịch sinh hoạt của nhà mình.
Mấy lần con mèo cào tập trung ở gốc cửa và chân tường đều rơi vào tuần có thay đổi: nhà có mùi người lạ mang từ ngoài về, kê lại cái tủ, giặt lại tấm thảm, hoặc có thêm một con mèo khác trong nhà. Nó cào rồi cọ má vào đúng chỗ đó. Với mèo, bàn chân và má là hai chỗ tiết mùi, nên cào cộng cọ má là hành vi để lại dấu — viết lại tên mình lên chỗ vừa bị xóa.
Điều đáng chú ý ở kiểu này không phải cào bao nhiêu, mà cào ở đâu. Nếu cùng một gốc cửa được cào lại ngày này qua ngày khác, đó là chỗ đó đang có vấn đề với con mèo, không phải con mèo đang có vấn đề.
Khi tiếng cào tăng lên ở khắp người
Có một kiểu tăng khác hẳn và tôi tách nó ra riêng. Nếu trước đây con mèo gần như không cào, mà giờ cào và gãi ở nhiều chỗ trên cơ thể — hông, cổ, sau tai, gãi rồi liếm — thì đó không còn là chuyện giao tiếp nữa, và cũng không phải chuyện bạn nên tự suy đoán. Đó là lúc nên đưa con mèo đi khám tổng thể, để bác sĩ thú y nhìn cả con mèo chứ không nhìn riêng hành vi cào. Tôi nói điều này vì tôi từng mất gần hai tuần chỉ để "dạy lại" một thứ mà lẽ ra nên được nhìn theo hướng khác.
Trả lời không nhất quán làm tiếng cào to hơn
Đây là phần tốn thời gian nhất, và cũng là phần ít được nói tới nhất.
Mở cửa ba đêm, rồi ba đêm không mở. Bạn nghĩ mình đang lúc thì chiều, lúc thì nghiêm. Con mèo nhận được một thứ khác: một lịch trình ngẫu nhiên. Và lịch trình ngẫu nhiên là kiểu củng cố mạnh nhất — vì nó không biết lần nào sẽ được, nên nó phải thử mọi lần, và thử lâu hơn, to hơn để chắc ăn.
Tôi đã trải đúng vòng đó. Một đêm tôi dậy mở, đêm sau tôi nằm im. Kết quả không phải là cào ít đi. Kết quả là đêm thứ ba nó cào lâu gấp đôi, có thêm tiếng kéo móng, có thêm tiếng kêu. Không phải nó ngoan cố hơn. Tôi vừa dạy nó rằng cào lâu thì đôi khi thắng.
Cách tôi trả lời theo tín hiệu
Khi đã xác định được nhu cầu, phần còn lại gọn hơn tôi tưởng. Ba việc, làm cùng lúc, không tách rời.
Thứ nhất, đặt một chỗ cào ngay cạnh cửa. Không phải để đổi chỗ cho đẹp, mà vì con mèo có nhu cầu cào thật, chỉ là chỗ nó chọn nghe rất khó chịu lúc hai giờ sáng. Tôi kê tấm cào sát khung cửa, đúng phía nó vẫn cào, cách chỗ cũ chừng một gang tay. Vài tuần đầu tôi còn để tay vuốt lên tấm cào đó mỗi tối, cho nó có mùi quen.
Thứ hai, cố định nếp trong ngày. Bữa cuối cùng trước khi ngủ, một lượt chơi đủ dài để nó mệt, rồi giờ đóng cửa lặp lại gần như y hệt mỗi đêm. Mèo không cần một thời gian biểu hoàn hảo, nó cần một thời gian biểu đoán được.
Thứ ba, đổi thời điểm mở cửa. Nếu phải mở, tôi mở lúc nó đã im và rời khỏi cửa, không mở giữa lúc tiếng cào đang to nhất. Đây là chỗ tôi thấy khó nhất, vì hai giờ sáng thì ai cũng muốn mở cho xong chuyện.
Tôi nói thẳng: việc này cần khoảng một tới hai tuần mới thấy khác biệt rõ, không phải một đêm. Và nó chỉ hiệu quả khi làm cùng nhau — bịt mép cửa lại thì tiếng cào nhỏ hơn thật, nhưng nhu cầu vẫn nằm nguyên đó và sẽ chui ra chỗ khác, thường là cửa sổ hoặc cánh tủ.
Riêng chuyện cào chân bạn quanh giờ ăn, thứ duy nhất thực sự thay đổi được là bỏ cái thưởng. Đặt bát xuống khi bốn chân còn trên sàn. Không cúi xuống, không nói, không đẩy ra rồi vẫn cho ăn. Mất vài bữa hơi ồn ào, sau đó nhẹ hẳn.
Vài chỗ tôi vẫn phải tùy cơ
Không có công thức chung, và tôi không muốn viết như thể có.
Một con mèo đã cào cửa ba năm thì mất lâu hơn một con mới cào ba tuần, đôi khi lâu hơn gấp nhiều lần, vì hành vi cũ đã ăn sâu thành nếp.
Ở nhà trọ hoặc nhà có cửa sắt, khe cửa rộng, tiếng cào vang hơn nhiều và hàng xóm là một biến số thật. Có trường hợp tôi phải chọn cách cho mèo ngủ trong phòng với một chỗ nằm riêng cố định, thay vì cố đóng cửa bằng mọi giá. Đó là thỏa hiệp tôi chấp nhận, và nó trung thực hơn là giả vờ rằng mọi nhu cầu đều có thể dạy cho biến mất.
Còn với nhà có hai, ba con mèo thì tín hiệu chồng lên nhau. Cùng một tiếng cào có thể là con này đòi ăn và con kia đòi mở cửa. Lúc đó tôi phải ngồi xem ai cào, chứ không nghe tiếng cào.
Điều tôi giữ lại sau mấy năm là câu này: trước khi tìm cách làm cho tiếng cào im đi, hãy trả lời câu hỏi nó đang hỏi. Tiếng cào chỉ là âm thanh. Câu hỏi mới là nội dung.
