Đuôi mèo cho biết mức độ hưng phấn và mức độ thoải mái của con mèo nhanh hơn mọi bộ phận khác trên cơ thể nó: đuôi dựng càng cao thì mèo càng tự tin, đuôi càng cụp thì càng dè chừng, tốc độ ve vẩy là thước đo mức kích thích đang lên, và lông đuôi xù ra là dấu hiệu hoảng sợ. Nhưng thân đuôi chỉ là một nửa tín hiệu. Sai lầm phổ biến nhất khi vuốt ve mèo là nhìn hình dáng mà bỏ qua tốc độ: một cái đuôi quật đều xuống mặt đệm trông rất hiền, nhưng đó chính là lúc nên rút tay ra.
Tôi ngồi trên sàn nhà, lưng dựa vào cạnh ghế, con mèo ta nằm sấp trên đùi tôi, mắt nhắm hờ. Tay trái tôi đặt sau gáy nó, ngón tay gãi nhẹ dọc sống lưng. Đuôi nó buông thõng qua mép đùi, chóp đuôi vắt hờ trên nền gạch. Hai phút đầu đuôi nằm yên, chỉ nhích theo nhịp thở. Rồi tôi cảm thấy trước khi kịp nhìn: một cái gõ rất nhẹ vào mắt cá chân. Rồi cái nữa. Rồi nó thành nhịp — cộc, cộc, cộc — đều như ngón tay gõ bàn.
Đó là lúc tôi hiểu ra điều mà mấy năm trước tôi không hiểu: cái đuôi đã báo trước cho tôi gần nửa phút. Con mèo không gầm gừ, không quay đầu, không cào. Nó chỉ gõ. Và nếu tôi tiếp tục gãi đúng chỗ đó thêm một lúc, thể nào cũng có một cú tát rất nhanh vào mu bàn tay, kèm theo vẻ mặt tỉnh bơ như thể tôi mới là đứa vô duyên.
Chóp đuôi nhúc nhích trước, cả cây đuôi ve sau
Con mèo đang thư giãn thì đuôi gần như bất động, và nếu có cử động thì chỉ là chóp đuôi. Chóp nhích vài milimet, dừng, nhích lại. Đó là mức thấp nhất. Khi mức kích thích tăng lên, chuyển động lan dần về phía gốc: chóp ve, rồi đến giữa đuôi, rồi cả cây đuôi quét trên mặt sàn. Đến lúc cả cây đuôi đập xuống thì cuộc vuốt ve đã kết thúc từ lâu rồi, chỉ là tôi thường không nhận ra.
Vì vậy tôi không đọc đuôi bằng hình dáng đứng yên. Tôi đọc bằng thứ tự lan ra và tốc độ. Chóp đuôi là tín hiệu sớm nhất; gốc đuôi là tín hiệu muộn nhất. Nếu chỉ nhìn lúc con mèo đã đập cả cây đuôi xuống sàn thì tôi đã bỏ lỡ ba tín hiệu trước đó.
Đuôi dựng cao và chóp cong móc câu
Buổi chiều, tôi vừa xoay chìa khóa ngoài cửa, tiếng leng keng vang vào trong nhà. Con mèo chạy ra trước khi cửa mở. Đuôi nó dựng thẳng đứng, chóp đuôi cong về phía trước thành một cái móc câu nhỏ, đầu móc hơi run. Đó là câu chào rõ nhất mà một con mèo viết được, và tôi không cần nó kêu một tiếng nào.
Nhưng có lần con mèo cũng dựng đuôi thẳng đứng mà không có độ cong ở chóp, thân đuôi cứng, bước chân hơi ngập ngừng ở ngưỡng cửa. Tôi đọc đó là muốn lại gần nhưng chưa chắc. Đuôi nằm ngang, song song với mặt đất, là mức trung tính — con mèo đang đi, đang ngó, chưa có ý gì. Đuôi cụp thấp và chóp gập xuống dưới là dè chừng. Đuôi kẹp hẳn vào bụng, che cả phần dưới cơ thể, là mức sợ cao nhất.
Con mèo hoang ở hẻm nhà tôi mỗi lần tôi mang đồ ăn ra đều đứng cách xa, đuôi cụp sát, chóp gập xuống gần chạm nền. Nó không bỏ chạy, nhưng nó không tiến. Tôi học được rằng đưa tay ra lúc đó chỉ làm mọi chuyện rối thêm, và cách đúng là đặt thức ăn xuống rồi lùi lại.
Dựng lông không phải là hung dữ
Tôi từng nghĩ một con mèo lông đuôi dựng ngược, lưng cong lên là đang chuẩn bị lao vào tôi. Lần đó là tiếng cửa sắt kéo của nhà bên cạnh, cách tôi đúng hai mét. Con mèo đang nằm ngửa người bật dậy, lông dọc sống lưng và lông đuôi dựng hết, trông to ra gần gấp rưỡi. Nhưng tai nó xoay ngang rồi quay hẳn về sau, đồng tử giãn gần hết tròng mắt, và mắt nó không nhìn tôi — nó nhìn về phía tiếng động, rồi nhìn cửa sổ. Nó đang tìm đường lùi, không tìm tôi.
Tôi đứng yên. Khoảng hai chục giây sau nó xẹp xuống, bước vòng qua chân tôi, rồi ngồi liếm lông như chưa có gì xảy ra. Nếu lúc đó tôi chồm tới bế nó lên, tôi sẽ nhận một vết cào và sẽ kết luận sai rằng con mèo này hung dữ. Phản ứng dựng lông là phản ứng giật mình. Cái đuôi xù chỉ đọc ra nghĩa khi nhìn cùng cặp tai và hướng mắt.
Cuộn đuôi: phần lớn là giữ ấm, không phải tâm trạng
Vào mấy hôm gió mùa về, nhà tôi bật máy lạnh ở 26 độ, nền gạch lạnh hơn bình thường. Con mèo cuộn tròn lại, đuôi quấn một vòng qua mũi hoặc vắt ngang thân. Hồi đầu tôi nghĩ đó là biểu hiện của việc nó không vui. Sau này để ý kỹ hơn: cứ hạ nhiệt độ xuống là đuôi cuộn lại, tăng lên là đuôi duỗi ra. Đó là chuyện nhiệt độ, không phải chuyện tâm trạng.
Cũng vậy với cảnh hai con mèo nằm cạnh nhau, đuôi con này vắt qua lưng con kia. Một phần là chúng thân nhau. Nhưng phần lớn hơn là cả hai đang tìm hơi ấm, và cái đuôi vắt qua là cách giữ nhiệt. Mùa nóng thì tôi hầu như không thấy kiểu đó; thay vào đó là mèo nằm dài trên nền gạch, bốn chân duỗi, đuôi duỗi thẳng ra sau, gần như không nhúc nhích.
Nhưng cũng chính trên nền gạch nóng đó, đuôi con mèo lại hay giật. Ban đầu tôi tưởng nó bực. Nhìn kỹ thì thấy mắt nó không nhìn tôi mà dõi theo một con ruồi. Kiểu giật vì ruồi khác hẳn kiểu giật vì bực: nó giật một cái rồi dừng, hướng chóp đuôi đổi theo con ruồi, có lúc im cả phút. Còn kiểu giật vì bực thì đều nhịp và nhanh dần lên. Tôi mất khá lâu mới tách được hai kiểu này ra, và tôi vẫn còn nhầm.
Đuôi còn làm một việc chẳng liên quan gì đến tâm trạng
Trên lan can ban công, con mèo đi từng bước chậm, bốn chân đặt lệch nhau, đuôi quay qua trái rồi quay qua phải gần như theo từng bước chân. Trông y hệt cái đuôi đang bực. Nhưng nó không bực. Nó đang giữ thăng bằng trên một bề mặt rộng chưa bằng bàn chân. Nhảy từ mép tủ xuống ghế cũng vậy, đuôi xoay về hướng ngược lại với hướng cơ thể nghiêng.
Đây là lý do tôi bỏ hẳn thói quen đọc mọi cử động của đuôi thành tâm trạng. Cùng một chuyển động, đặt trên đùi tôi, là dấu hiệu sắp hết kiên nhẫn; đặt trên lan can, chỉ là đang cân. Phân biệt được hai cái đó thì tôi không còn dừng tay với một con mèo đang vui, và cũng không vuốt tiếp một con mèo đang sắp cắn.
Cùng một cái quật, hai nghĩa khác nhau
Tôi luôn nhìn tai trước khi nhìn đuôi. Tai hướng về phía trước, hơi chếch ra ngoài, mắt khép hờ, thân mềm và nặng trịu trên đùi tôi — cái đuôi quật đều lúc này chỉ là mức kích thích nhẹ, và tôi còn khoảng nửa phút để kết thúc êm. Tai xoay ngang hoặc quay hẳn ra sau, mắt mở, tròng mắt không khép, trọng lượng cơ thể dồn về phía sau hoặc về phía hai bàn chân sau — cái quật y hệt như vậy là tín hiệu cuối, và nửa phút đó không còn nữa.
Có lần tôi đếm được bốn nhịp quật rồi con mèo nhảy khỏi đùi tôi và đi ra chỗ khác. Lần khác, cùng con mèo đó, nó quật liên tục cả phút mà vẫn nằm, vẫn gừ gừ, vì lúc đó có tiếng xe ngoài đường và nó đang nghe. Tôi không có cách nào đoán trước chính xác. Chỉ có cách nhìn cả con mèo.
Mỗi con mèo có một mức nền khác nhau
Điều này tôi phải nói rõ, vì rất nhiều bảng giải thích đuôi mèo được viết như thể mọi con mèo giống nhau. Chúng không giống nhau. Con mèo đầu tiên tôi nuôi hầu như chỉ ve vẩy đuôi khi đã quá muộn — đuôi nó im lìm từ đầu đến cuối, rồi cắn. Con thứ hai thì quật đuôi suốt ngày, kể cả lúc nằm phơi nắng, và chưa bao giờ cắn ai. Nếu tôi áp cùng một bảng cho cả hai con thì tôi sẽ hiểu sai cả hai.
Nên tôi làm ngược lại: trước tiên tôi xem con mèo này ve vẩy thế nào lúc nó hoàn toàn thoải mái. Đó là mức nền. Mọi thứ nhanh hơn mức nền đó một chút là đã bắt đầu căng. Với con mèo hay quật đuôi, tôi phải chờ đến khi nhịp nhanh hơn hẳn mới tính. Với con mèo gần như không bao giờ động đuôi, chỉ một cái nhích ở chóp cũng đã là nhiều.
Đuôi mèo không phải bảng chữ cái để tra. Nó giống kim đồng hồ đo mức kích thích, chạy nhanh hơn phần còn lại của con mèo, và khi đứng yên thì gần như không nói gì. Việc duy nhất tôi cần làm khi ngồi vuốt ve là để mắt đến chóp đuôi, và để tay sẵn sàng rút ra một nhịp trước khi con mèo quyết định.
