Cơm trắng nấu nhạt không gây độc cho mèo, và đó là toàn bộ phần vô hại của câu hỏi "mèo ăn cơm mỗi ngày có sao không". Bát cơm cho mèo có ba lớp, chỉ lớp đầu là lành: cơm trắng thì vô hại; phần thịt cá bị cơm lấn chỗ mới là chỗ rút chất âm thầm; còn gia vị, dầu mỡ và xương đi kèm là chỗ gây chuyện nhanh nhất. Giữ được nếp cho mèo ăn cơm mà không làm nó thiếu chất, với điều kiện phải xử lý đúng hai lớp sau.
Bát của con mèo vàng nhà tôi là bát sứ trắng, vành sứt một miếng từ lần rơi xuống gạch bếp. Sáu giờ chiều, khi nồi cơm vừa cạn, tôi hay đứng đó với cái bát trong tay và tự hỏi đúng một câu giống nhau mỗi ngày: hôm nay bỏ gì vào đây. Con mèo đã quấn lấy cổ chân tôi từ lúc nào, kêu the thé, đuôi dựng thẳng. Tôi có chừng ba mươi giây để quyết.
Năm đầu nuôi, tôi cho cơm trộn nước luộc gà, thêm vài giọt nước mắm cho nó chịu ăn. Bát nào cũng sạch. Con mèo vẫn chạy nhảy, vẫn nằm phơi nắng trên nắp thùng xốp, vẫn kêu đòi ăn đúng giờ. Nhưng có một buổi tối tôi vuốt dọc sống lưng nó và thấy các đốt xương nổi rõ hơn trước, trong khi bụng thì vẫn tròn. Lúc đó tôi mới bắt đầu nhìn cái bát theo cách khác: không nhìn xem nó ăn hết hay không, mà nhìn xem trong bát có cái gì.
Chỗ đáng lo không nằm ở hạt cơm
Mèo là loài ăn thịt. Nói cách khác, bộ máy tiêu hóa của nó được thiết kế để lấy dinh dưỡng từ đạm và mỡ động vật, chứ không phải từ tinh bột. Cơm chín cho mèo chủ yếu là carbohydrate, tức là năng lượng. Năng lượng thì giúp nó no. Đạm mới là thứ xây cơ, giữ lông, duy trì men tiêu hóa, làm kháng thể. Một bát cơm đầy lên không làm con mèo đau, nhưng nó đẩy thịt cá ra khỏi bát, và con mèo thì ăn no thật, chỉ là no bằng thứ không nuôi được nó.
Cái khó là ở chỗ con mèo không kêu. Mèo ăn thiếu chất vẫn ngủ ngon, vẫn rình chuột, vẫn mài móng vào góc ghế. Dấu hiệu tích lại rất nhỏ: lông bớt bóng, da hơi khô, phần lưng gầy dần, ăn nhiều mà không lên cân, thỉnh thoảng đi phân mềm. Từng cái một thì không ai để ý. Cộng lại sau sáu tháng đến một năm thì mới thành chuyện rõ ràng, và lúc đó thì thói quen cho ăn đã ăn sâu, sửa khó hơn nhiều.
Thứ thật sự nguy hiểm thường không phải là cơm
Ba thứ hay nằm chung với cơm trong bát mèo ở nhà mới là chỗ cần soi nhất.
Nước mắm và hạt nêm. Một tí nước mắm cho mèo dễ ăn, nghe thì nhỏ. Nhưng nó lặp lại mỗi ngày, và nước mắm mặn hơn nhu cầu natri của một con mèo rất nhiều. Cơm chan nước thịt kho, cơm trộn bột ngọt cũng cùng một chuyện.
Hành và tỏi. Kể cả hành phi rắc lên, kể cả nước luộc gà có bỏ hành củ. Đây là thứ phá hồng cầu của mèo, và nó nằm trong nước luộc chứ không cần nhìn thấy miếng hành. Không cần dựng lên thành câu chuyện liều lượng; nguyên tắc đơn giản hơn: nếu nồi nước đó có hành tỏi, thì nước đó không dành cho bát mèo.
Xương. Mèo không nhai nát xương như chó. Xương cá nhỏ, xương gà ống đều có thể vỡ thành mảnh nhọn hoặc mắc lại. Nếu dùng cá thì gỡ xương trước khi cho, kể cả cá nhỏ.
Thêm nữa, cơm trộn mỡ, cơm chiên, cơm chan nước thịt kho là những bát ngon nhất, thơm nhất, mèo ăn hăng nhất, mà cũng chính là những bát dễ làm mèo đi phân mềm hoặc mệt bụng. Bát càng ngon với mèo thì càng nhiều khả năng có thứ của người trong đó.
Uống nước, chỗ bị bỏ qua lâu nhất
Cơm khô là loại thức ăn có rất ít nước. Mèo ăn cơm khô quanh năm thường nạp nước ít hơn hẳn mèo ăn thức ăn ẩm, vì bản năng của loài mèo là lấy nước từ con mồi chứ không phải từ bát nước. Tôi để ý điều này bằng cách đơn giản: đổ nước sạch vào bát mỗi sáng và xem đến chiều hôm sau bát tụt bao nhiêu. Có những giai đoạn nước tụt rất ít, trong khi con mèo ăn cơm đều đặn.
Vài thứ để nhìn: nước tiểu ít hơn và vàng đậm hơn, phân khô và nhỏ, mèo rặn lâu khi đi vệ sinh. Mấy dấu hiệu này đi kèm với bát cơm khô thì càng đáng để ý.
Cách xử lý không tốn tiền: cho cơm ở dạng ẩm. Trộn cơm với nước luộc thịt không nêm, hoặc chỉ với nước sạch, để hạt cơm mềm và có nước. Đặt nhiều bát nước ở nhiều chỗ khác nhau trong nhà, thay nước mỗi ngày. Và đừng tính sữa là nước.
Nếu nhà vẫn muốn giữ nồi cơm cho mèo
Không cần bỏ cơm. Chỉ cần đổi vai của nó trong bát.
Cơm là phần nhỏ nhất. Hình dung một bát: phần lớn là thịt cá xé nhỏ, một phần là nước, cơm chỉ là lớp lót dưới đáy hoặc một hai muỗng. Nếu cơm là thứ đầy nhất trong bát thì tỷ lệ đang ngược.
Nấu nhạt, để riêng. Cơm nấu không muối, không hạt nêm. Thịt cá luộc hoặc hấp riêng, không nêm, xé nhỏ, bỏ xương. Nước trộn cũng lấy từ nồi luộc riêng đó, không có hành tỏi.
Theo dõi bằng tay chứ không bằng cảm giác. Sờ dọc sống lưng và hai bên sườn: xương nổi rõ hay không. Nhìn từ trên xuống khi mèo đứng: có thắt eo hay không. Cân định kỳ hai tuần một lần, cùng giờ, cùng cái cân. Con số đi lên hay đi ngang trong khi lượng cơm không đổi là tín hiệu tốt. Con số đi xuống thì giảm cơm, tăng thịt cá.
Vài nhóm mèo cần cẩn thận hơn: mèo con đang lớn, mèo già, mèo đang mang thai hoặc đang cho con bú, mèo đang ốm. Với những con này, bát cơm hằng ngày dễ thành vấn đề nhanh hơn nhiều, và nên hỏi bác sĩ thú y trước khi tự chỉnh tỷ lệ.
Cơm trắng cũng có chỗ dùng thật. Khi mèo bị rối loạn tiêu hóa ngắn ngày, bác sĩ thú y đôi khi chỉ định ăn nhạt kiểu cơm với thịt gà luộc trong vài ngày. Nhưng đó là chế độ tạm thời, có người theo dõi và có ngày kết thúc, không phải cái cớ để biến bát cơm thành bữa chính quanh năm.
Sau mấy năm, tôi rút ra một câu: bát cơm cho mèo không sai, cái sai là để cơm làm chủ cái bát. Nếu hạt cơm chỉ là lớp lót, thịt cá là phần chính, nước là phần bắt buộc, và gia vị của người không dính vào thì mèo ăn cơm mỗi ngày vẫn ổn. Còn nếu bát đầy lên chỉ vì cơm rẻ và mèo xin, thì vài năm nữa cái bát sứt vành kia vẫn còn nguyên, mà con mèo bên cạnh nó thì đã khác.
