Hướng gió, bề mặt mát và khung giờ mở cửa quyết định mèo có qua được một ngày nắng hay không — không phải việc trong phòng có thiết bị gì. Với một phòng trọ không điều hòa, ba thứ đó gần như là toàn bộ bài toán: luồng gió phải chạm đúng tầng không khí nơi mèo nằm, một bề mặt cứng đủ mát để mèo tự chọn, và hai lần mở thông hai mặt cửa đối diện nhau mỗi ngày để xả nhiệt đã tích trong tường. Chỉ với một cây quạt, làm đúng ba việc này thì buổi chiều oi nhất vẫn qua được.
Buổi trưa đầu tiên của đợt nắng, tôi kê quạt giữa phòng, bật số lớn nhất, rồi ngồi nhìn con mèo. Nó nằm dài ở mép buồng tắm, bụng áp xuống sàn gạch, mắt lim dim, không buồn ngẩng lên. Quạt thổi thẳng vào lưng tôi, còn chỗ nó nằm thì không một sợi lông lay. Tôi ngồi im một lúc lâu mới nhận ra mình đang giải sai bài toán.
Con mèo tản nhiệt theo cách khác mình tưởng
Mèo không đổ mồ hôi khắp da như người. Phần lớn nhiệt thoát qua đệm bàn chân, phần còn lại nhờ nước miếng liếm lên lông rồi bay hơi. Cả hai đường đó đều dựa vào một điều kiện: không khí phải chuyển động ngay trên bề mặt cơ thể mèo.
Nghĩ kỹ thì điều này đổi hẳn cách tôi sắp xếp căn phòng. Hạ nhiệt độ cả phòng xuống một hai độ gần như không giúp gì cho con mèo đang nằm bẹp. Thổi một luồng gió qua người nó thì giúp được ngay lập tức. Cùng một cây quạt, đặt lệch nửa mét thôi là kết quả đã khác hẳn.
Đưa gió xuống đúng tầng mèo nằm
Bạn thử ngồi bệt xuống sàn, hạ thấp ngang tầm mèo, rồi đưa mu bàn tay lên cảm nhận. Ở tư thế đứng, tôi thấy gió phần phật. Ở tư thế ngồi sát sàn, nhiều khi chẳng có gì. Cây quạt đặt trên bàn, chúc lên trần hay hướng vào tường chỉ làm không khí trên cao đảo lộn, còn tầng nơi mèo nằm vẫn đứng yên.
Nên quạt trong phòng tôi nằm ở tầng thấp: đặt trên một cái ghế nhựa thấp hoặc để thẳng dưới sàn, chúc chếch xuống, luồng gió quét ngang tầm sàn gạch. Chỗ nào mèo hay nằm thì luồng gió phải tới được chỗ đó, kể cả khi phải xoay quạt chéo qua phòng. Và để quạt chạy ở chế độ đảo qua lại, vì mèo sẽ tự dịch chuyển tới lui theo luồng gió chứ không nằm chết một chỗ.
Một việc nhỏ nữa: quạt chỉ có ích khi không khí trong phòng có đường thoát. Nếu phòng kín mít, quạt chỉ khuấy mãi một khối khí đã nóng. Kê quạt sao cho luồng gió đi ngang qua chỗ mèo rồi hướng ra cửa sổ hoặc cửa chính đang mở.
Sàn gạch, mặt đá bếp, chậu rửa
Nhìn lại thì con mèo nhà tôi chưa bao giờ chọn sai chỗ. Nó nằm ở đâu là chỗ đó mát. Sàn gạch đá hoa, mặt đá bàn bếp, lòng chậu rửa bằng sứ, nền buồng tắm, bệ cửa sổ bằng đá: những bề mặt cứng này dẫn nhiệt tốt nên lạnh đi nhanh và lâu ấm lại.
Ngược lại là nệm mút, đệm bông, thảm trải sàn, ghế sofa bọc vải, chăn gấp đống. Chúng giữ nhiệt từ không khí và từ chính con mèo, rồi nhả ra từ từ. Một con mèo nằm trên nệm trong phòng không điều hòa đang nằm trên một cái lò nhỏ.
Việc tôi làm hằng ngày chỉ là giữ lại một khoảng sàn trống đủ rộng, không kê đồ, không trải thảm, và lau qua bằng khăn ẩm vắt thật kỹ trước khi nắng lên. Cửa buồng tắm để hé cho mèo vào. Nghe đơn giản, nhưng đó chính là chỗ mèo chọn khi nhiệt độ lên đỉnh điểm.
Khăn ẩm trước quạt: có ích, nhưng có điều kiện
Một chiếc khăn ướt hoặc một khay nước nông đặt trước mặt quạt làm luồng gió mát hơn một chút, vì nước bay hơi lấy nhiệt từ không khí. Tôi có dùng cách này vào buổi chiều, và nó có tác dụng thật, nhưng nhỏ thôi. Đừng trông vào nó để cứu cả căn phòng.
Điều kiện là phòng phải có gió tươi đi qua. Nếu đóng kín cửa rồi bật quạt với khay nước, hơi ẩm không đi đâu cả, phòng chuyển từ nóng khô sang nóng ẩm, oi hơn hẳn, và con mèo cũng khó chịu hơn. Khăn thì phải vắt cho ráo nước, đặt xa ổ điện và dây cắm.
Hai mươi phút mở hai mặt cửa
Cái nóng tích lại trong phòng không tự biến mất. Tường, trần, đồ gỗ, nệm đều hấp nhiệt suốt ngày rồi nhả ra từ từ. Muốn đẩy nó ra thì cần không khí đi xuyên qua phòng, chứ không phải một cửa sổ hé.
Cách rẻ nhất là mở hai mặt đối diện cùng lúc — cửa chính và cửa sổ, hoặc cửa sổ trước và cửa sổ sau — chỉ khoảng hai mươi phút, hai lần mỗi ngày. Lần đầu là sáng sớm, khi không khí ngoài trời còn mát hơn trong phòng. Lần thứ hai là sau khi mặt trời lặn hẳn. Nếu nhà chỉ có một cửa, mở cửa kèm quạt hướng ra ngoài vẫn đỡ hơn là đóng kín.
Giờ nguy hiểm nhất không phải giữa trưa
Đây là chỗ tôi hiểu sai lâu nhất. Tôi cứ nghĩ trưa là lúc gay go nhất, nên trưa thì lo, còn chiều tối thì thở phào. Nhưng tường bê tông, mái tôn và cửa sổ hướng tây hấp nhiệt suốt buổi chiều rồi nhả ra sau khi nắng tắt. Khoảng năm đến tám giờ tối mới là lúc căn phòng oi nhất, khi ngoài trời đã dịu mà trong phòng vẫn còn nóng rát.
Trong nhiều phòng trọ ở Việt Nam, đó chính là khung giờ mèo nằm bẹp, thở nhanh, ít ăn. Nếu nhà bạn có cửa sổ hướng tây, hãy coi buổi tối là giờ cao điểm chứ không phải giờ nghỉ. Che nắng cho cửa sổ đó từ đầu buổi chiều, mở thông cửa ngay khi nắng tắt, và đừng tắt quạt quá sớm.
Hai lỗi làm hỏng mọi thứ trong vài phút
Lỗi thứ nhất là đóng kín phòng và tắt hết quạt khi đi làm. Không khí nóng không có đường ra, gió không chuyển động, và căn phòng trở thành một cái hộp ủ nhiệt. Chỉ cần một buổi sáng đến chiều là đủ để con mèo ở trong đó chịu đựng. Nếu phải đi cả ngày, hãy để lại một luồng thông gió tối thiểu và một cây quạt chạy ở mức thấp, hướng vào chỗ mèo hay nằm.
Lỗi thứ hai là để lồng vận chuyển hoặc ban công nằm trong nắng trực tiếp. Lồng nhựa hay lồng sắt dưới nắng nóng lên rất nhanh, và mèo bị nhốt bên trong không có cách nào tự chuyển chỗ. Ban công hướng tây buổi chiều cũng vậy. Không có ngoại lệ "chỉ một lát" nào đáng để thử.
Khi căn phòng không cho phép làm gì thêm
Nói thẳng là có những phòng không thể mát hơn được. Phòng chỉ có một cửa sổ, tầng trên cùng dưới mái tôn, không có mặt nào đối diện để mở. Lúc đó những gì làm được chỉ là giảm nhẹ: quạt đặt đúng tầng, giữ một khoảng sàn mát, nước uống rải ở vài chỗ khác nhau trong phòng, và tranh thủ cho mèo ra chỗ mát hơn vào giờ cao điểm nếu có thể.
Tôi cũng phải thừa nhận một điều: những cách trên không biến phòng trọ thành phòng mát. Chúng chỉ kéo nhiệt độ xuống vài độ, và quan trọng hơn là làm cho con mèo chịu được. Có những ngày nắng gắt, việc duy nhất còn lại là giảm số giờ mèo phải ở trong phòng.
Đọc con mèo trước khi đọc nhiệt kế
Con mèo cho bạn biết trước khi cái nóng thành vấn đề. Nó chuyển chỗ liên tục, nằm dài hết cỡ, bụng áp sát sàn, tai nóng, uống nước nhiều hơn hoặc ăn ít hẳn. Nếu thấy mèo thở há miệng hoặc thở nhanh trong lúc đang nằm yên, đó là lúc phải hành động ngay chứ không phải lúc chờ xem sao: mở cửa cho thông gió, đưa mèo xuống chỗ sàn mát nhất, và làm ẩm đệm bàn chân bằng khăn mát.
Nước uống cũng là một phần của việc chống nóng. Tôi đặt ba bát nước ở ba chỗ khác nhau trong phòng, tránh xa khay thức ăn, thay nước mỗi ngày. Mèo uống nhiều hơn khi bát nằm đúng trên đường nó đi qua, chứ không phải khi bát to hơn.
Mùa nắng trong phòng trọ không điều hòa không phải bài toán thiết bị. Nó là bài toán vị trí: luồng gió ở tầng nào, bề mặt nào mèo nằm, và mấy giờ thì cửa mở. Tôi chỉ có một cây quạt và một khoảng sàn gạch, và thế là đủ cho phần lớn những ngày nóng — miễn là tôi chịu để ý đúng lúc.
