Đừng để lần đầu mèo con gặp lồng vận chuyển là lúc cả hai đã ngồi trên xe máy. Cách an toàn nhất, và cũng là cách duy nhất khiến mèo thôi tìm đường sổng ra giữa phố, là làm quen cái lồng trong nhà trước bằng những bước ngắn và dễ chịu: mở cửa lồng đặt trong phòng, lót khăn có mùi của mèo, cho ăn dần từ ngoài cửa lồng vào tận đáy, đóng cửa vài giây rồi mở ngay, bế quanh nhà, bước ra thềm một phút, và chỉ khi mèo đã nằm yên trong lồng đóng kín thì mới tính chuyện lên xe. Con mèo sổng ra đường gần như luôn là con mèo chưa từng ở trong lồng đủ lâu để coi đó là chuyện bình thường, chứ không phải con mèo hư.
Tôi ngồi bệt xuống nền gạch, lưng tựa chân tường, cái lồng để cách đầu gối một gang tay. Trong lồng là chiếc áo cũ tôi đã quấn quanh người con mèo hai hôm trước, còn nguyên mùi. Cửa lồng mở, chèn một cuốn sổ mỏng cho khỏi sập. Con mèo con đi vòng quanh phòng, đánh hơi cái lồng từ xa, lại gần, chân trước chạm mép nhựa rồi rụt lại. Tôi ngồi im, không gọi, không dí. Nó bỏ đi. Tối đó nó không chui vào.
Phải mấy ngày tôi mới hiểu ra mình đang chờ sai thứ. Tôi chờ nó thích cái lồng. Thật ra chỉ cần nó thôi sợ cái lồng là đã đủ.
Cái lồng nằm chình ình giữa nhà
Cái lồng mới mua có mùi nhựa và mùi keo. Tôi lau qua bằng khăn ẩm, phơi chỗ râm cho bay bớt, rồi mới lót vào một chiếc áo đã mặc vài ngày. Mùi người quen quan trọng hơn mùi thức ăn. Khăn mới giặt sạch bong lại chính là thứ khiến mèo con ngồi co ro ở góc lồng.
Chỗ đặt lồng cũng quan trọng. Đừng đặt cạnh khay cát, đừng đặt chỗ có tiếng máy giặt hay chỗ người đi qua lại liên tục. Với tôi, góc phòng ngủ, cạnh chân giường, là chỗ hiệu quả nhất, vì đó là nơi con mèo vốn đã thấy an toàn.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người bỏ qua: chèn cửa lồng mở suốt ngày, đừng để nó sập một lần. Chỉ một lần sập cái rầm là lần sau mèo con sẽ đi đường vòng qua cái lồng đó cả tháng.
Tôi cũng rải vài hạt thức ăn khô trong lồng vào lúc không ngồi đó. Không phải để dạy nó ăn, mà để nó tự phát hiện ra cái lồng là chỗ có đồ ăn rơi vãi. Mèo con khám phá giỏi hơn mình tưởng, miễn là mình không đứng nhìn.
Bậc thang ăn uống
Chuỗi bước tôi làm, và tôi giữ đúng thứ tự này: bát thức ăn đặt cách lồng chừng một mét vài ngày, rồi sát mép lồng, rồi ngay trước cửa, rồi đặt hẳn vào trong lòng lồng ngay cửa, rồi sâu vào trong, cuối cùng mới là trong lồng với cửa đóng lại.
Mỗi bậc giữ vài ngày, có khi cả tuần. Con mèo đầu tiên của tôi mất khoảng một tuần rưỡi để ăn được bữa trong lòng lồng với cửa mở. Con thứ hai mất gần một tháng, vì nó đã có sẵn một lần bị nhốt vào lồng để đi tiêm. Ký ức cũ nằm lại lâu hơn mình nghĩ.
Đóng cửa hai giây rồi mở ngay
Đây là bước dễ làm sai nhất. Người ta thường đóng cửa rồi để đó vài phút, hoặc tệ hơn là đóng luôn rồi bế ra xe. Với mèo con, lần đóng cửa đầu tiên nên kéo dài đúng hai, ba giây, rồi mở ra trước khi nó kịp hoảng.
Tôi làm thế này: cho ăn trong lồng, trong lúc nó cúi đầu ăn thì gài cửa lại, đếm đến ba, mở ra. Nó còn đang nhai, chưa kịp để ý là cửa đã mở. Lần sau đếm đến năm. Rồi mười. Rồi để nó ăn xong hẳn mới mở.
Điểm mấu chốt: cửa phải mở ra trước khi mèo kêu. Nếu tôi mở vì nó kêu, tôi vừa dạy nó rằng kêu thì cửa mở.
Cùng lúc, tôi tập luôn phản xạ với âm thanh. Khóa kéo là thứ đáng sợ nhất trong đám âm thanh quanh cái lồng. Tôi kéo khóa vài lần mỗi ngày khi mèo con đang ăn, kéo chậm, kéo nửa chừng rồi dừng, để tiếng rẹt đó trở thành chuyện bình thường chứ không phải tiếng báo động.
Bế quanh nhà, ra thềm, rồi mới tới yên xe
Khi mèo đã nằm trong lồng đóng kín mà không kêu, tôi bắt đầu bế nó đi. Trước hết là trong nhà: từ phòng ngủ ra phòng khách, xuống bếp, rồi lên. Mỗi lần một hai phút.
Điều tôi học được ở bước này là đi chậm và đừng lắc. Cái lồng nghiêng, xóc, đung đưa mới là thứ làm mèo con hoảng, chứ không phải việc bị nhốt. Bế lồng sát người, hai tay giữ đáy.
Rồi tôi mở cửa, bước ra thềm, đứng một phút. Tiếng xe ngoài đường, tiếng còi, mùi khói. Nếu nó chịu được, hôm sau đứng hai phút, rồi đi bộ một vòng xuống cuối hẻm.
Có một mẹo nhỏ về nắng: đừng chọn buổi trưa. Ở Việt Nam mình, cái lồng nhựa để ngoài nắng năm phút là nóng ran, mà đó lại thường là buổi nhiều người rảnh nhất để đưa mèo đi khám. Tôi đi sáng sớm, khi đường còn vắng và trời chưa gắt.
Trên xe máy, thứ nguy hiểm nhất không phải cái lồng
Tôi đã từng để cái lồng trên sàn để chân mà không buộc gì. Tới khúc cua, nó trượt. Con mèo bên trong đạp, cào, và tôi vừa phải giữ lái vừa phải chụp cái lồng bằng một tay. Chuyện chỉ kéo dài vài giây, nhưng đủ để tôi hiểu: nguy hiểm không nằm ở việc con mèo ở trong lồng, mà ở việc nó tìm cách ra khỏi lồng trong lúc xe đang chạy.
Vài nguyên tắc tôi giữ, không ngoại lệ:
- Không bao giờ để mèo ngồi trần trên xe, dù là trong giỏ nhựa buộc sau yên hay giỏ trước ghi-đông. Chỉ cần một tiếng còi to hoặc một con chó trong hẻm là mèo nhảy.
- Lồng phải cứng hoặc đủ chắc, thoáng, và phải được cố định: kẹp giữa hai chân, hoặc buộc vào móc, hoặc người ngồi sau giữ. Không treo lủng lẳng ở tay lái.
- Không để lồng trong cốp xe. Nóng, kín, và tiếng máy ầm ngay bên dưới.
- Kiểm tra khóa kéo trước khi lên xe. Mèo con có thể móc móng vào đầu khóa và tự mở. Loại lồng có chốt cài thì yên tâm hơn.
- Đừng để lồng hứng nắng trên yên xe trước khi đi. Sờ vào đáy lồng, nếu còn ấm là còn quá nóng với mèo.
Có một đánh đổi tôi chấp nhận: trùm một tấm vải mỏng lên lồng để giảm kích thích thị giác. Nó giúp mèo bình tĩnh hơn nhưng làm giảm thoáng khí. Vào ngày nóng, tôi bỏ tấm vải, chọn đi sớm, và đi đường ngắn.
Bụng đói vừa phải và chuyến đầu thật ngắn
Mèo con say xe khá phổ biến. Bữa ăn no ngay trước khi lên xe là công thức dễ dẫn tới nôn nhất. Tôi để bữa cuối cách giờ lên xe khoảng một hai tiếng, và cầm theo vài hạt thức ăn để thưởng sau khi dừng.
Chuyến đầu tiên không nên là chuyến đi đâu cả. Với tôi, nó là: dắt xe ra, để lồng trên sàn để chân, nổ máy tại chỗ khoảng ba mươi giây cho mèo quen tiếng và độ rung, rồi tắt máy, mang mèo vào nhà. Hôm sau dài hơn một chút: chạy một vòng quanh hẻm, khoảng hai phút, rồi về.
Người ta hay quên rằng phần thưởng phải đến lúc con mèo đang bình tĩnh, không phải lúc nó đang gào. Giọng nói cũng vậy. Tôi nói rất nhỏ, gần như thì thầm, vì giọng to dù là giọng dỗ cũng làm mèo con căng thêm.
Dấu hiệu cần dừng lại: chảy nước dãi nhiều, thở há, kêu liên tục không ngắt, nôn, hoặc đại tiện trong lồng. Gặp mấy dấu hiệu đó thì đừng cố đi cho hết quãng đường. Dừng xe chỗ râm, tắt máy, để yên vài phút. Nếu tình trạng nặng hoặc lặp lại, hãy hỏi bác sĩ thú y thay vì tự xử lý.
Về đến nhà mới là lúc kết thúc chuyến đi
Đây là phần tôi từng làm sai lâu nhất. Về tới nhà, tôi mở cửa lồng và theo phản xạ túm con mèo ra ngoài cho nhanh. Làm vậy là dạy nó rằng cửa lồng chỉ mở khi có người kéo mình ra.
Giờ tôi làm ngược lại. Đặt lồng xuống đúng chỗ quen thuộc trong nhà, mở cửa, rồi bỏ đi làm việc khác. Con mèo tự bước ra khi nó sẵn sàng. Ngay sau đó là một bữa ngon hoặc một trò nó thích. Cái lồng phải dự đoán được điều tốt, chứ không phải dự đoán được bác sĩ.
Và tôi không cất cái lồng đi. Cất đi là coi như mọi thứ trở về số 0 cho lần sau.
Không phải con mèo nào cũng giống nhau
Con mèo đầu tiên của tôi mất khoảng hai tuần. Con thứ hai, vốn đã có ký ức xấu với cái lồng, mất gần hai tháng và vẫn không thích, chỉ là không còn hoảng. Đó là kết quả tôi chấp nhận.
Mèo con càng nhỏ thì càng dễ làm quen, nhưng mèo con cũng càng dễ say xe và càng dễ lách qua khe hở. Mèo ta lớn, mèo đường phố từng bị nhốt để triệt sản thường mang theo nỗi sợ cái lồng rất nặng, và điều đó không phải lỗi của bạn.
Có những chuyến đi tôi quyết định không đi xe máy. Nếu quãng đường dài, trời nắng gắt, hoặc con mèo đang mệt, tôi gọi xe hơi. Đặt lồng ở sàn sau hoặc ghế sau có người giữ, cài dây an toàn qua quai lồng nếu được, và vẫn giữ nguyên bài tập trong nhà. Đôi khi chọn đúng phương tiện lại là bước huấn luyện tốt nhất.
Còn nếu bạn đang có một con mèo con và một cái lồng mới, việc nên làm tối nay không phải là lên xe. Mà là ngồi bệt xuống nền, mở cửa lồng, đặt vào đó một chiếc áo có mùi quen, và im lặng chờ.
