Tiếng mèo kêu lúc 3 giờ sáng thường không phải là đòi ăn. Phần lớn những lần tôi nghe thấy tiếng đó trong nhà mình, nguyên nhân nằm ở nhiệt độ: con mèo đang nóng và không tìm được chỗ nào nằm cho mát. Việc cần làm trước tiên không phải là đổ thêm hạt hay dỗ dành, mà là sờ vào sàn và mảng tường quanh chỗ con mèo nằm, rồi xem không khí ở ngang tầm thân mèo có chuyển động hay không. Tường còn ấm, gió đứng yên thì bát thức ăn không trả lời được câu hỏi nào.
Đêm đầu tiên gặp chuyện này, tôi làm đúng cái việc mà ai cũng làm: mở cửa, đổ thêm hạt, bế nó lên vuốt ve một lúc. Nó ăn vài miếng, nằm xuống được chừng mười phút, rồi lại dậy đi vòng quanh phòng và kêu. Đến lần thứ ba thì tôi ngồi dậy hẳn, bật đèn, và để ý thấy nó không nằm ở đệm. Nó nằm dài trên sàn gạch ngay cửa buồng tắm, bụng áp xuống nền, bốn chân duỗi hết ra.
Tôi ngồi xuống cạnh nó. Sàn gạch chỗ buồng tắm mát rõ rệt, còn cái đệm nó vẫn nằm hằng ngày thì âm ấm. Tôi đưa mu bàn tay lên bức tường phía sau đệm — cũng ấm. Lúc đó đã hơn hai giờ sáng. Ngoài ban công, gió đã mát từ lâu.
Nhiệt trong tường không biến mất lúc mặt trời lặn
Phòng tôi là một căn hộ tầng trên, tường gạch, sàn bê tông, một mặt hướng tây. Cả ngày, mặt tường đó và sàn nhà hút nhiệt vào. Gạch, bê tông, đá không nóng lên rồi nguội ngay như không khí — chúng giữ nhiệt và nhả ra rất chậm. Mặt trời lặn lúc 6 giờ, không khí ngoài trời mát dần từ 8 giờ tối, nhưng bức tường vẫn ấm cho tới 1, 2 giờ sáng. Vì vậy chuyện nhiệt kế ngoài ban công chỉ 27 độ mà trong phòng vẫn 32 là bình thường, không phải đo sai.
Kiểu nhà nào cũng vậy, chỉ khác mức độ. Nhà ống, chung cư tầng cao, nhà trọ mái tôn, nhà có tường dày — càng nhiều khối bê tông gạch thì càng nhả nhiệt lâu. Tầng trên cùng và phòng có cửa hướng tây là hai chỗ nặng nhất.
Cách kiểm tra không cần thiết bị gì: đặt mu bàn tay lên sàn chỗ con mèo hay nằm, rồi lên mảng tường cùng độ cao đó, sau 11 giờ đêm. Nếu vẫn thấy âm ấm thì vấn đề không nằm ở tính khí con mèo. Nếu có nhiệt kế, treo nó thấp — cách sàn chừng 20 đến 30cm, đúng tầm chỗ mèo nằm. Treo gần trần thì con số đọc được luôn mát hơn thực tế, và tôi đã từng tự lừa mình như thế suốt mấy đêm.
Nằm dài trên sàn gạch không phải là lười
Trước đây tôi hay nghĩ con mèo nằm bẹp trên sàn gạch là do nó thích. Nó không thích. Nằm sấp, bụng áp sát nền, bốn chân duỗi hết ra là tư thế tăng diện tích tiếp xúc với bề mặt mát — cách nó hạ nhiệt. Những dấu hiệu khác tôi học được cách đọc: chọn buồng tắm hoặc hành lang lát gạch men thay vì đệm, đổi chỗ liên tục trong đêm, thở nhanh hơn bình thường khi đang nằm yên, và đi lại kêu trong lúc cả nhà đang ngủ.
Mèo chịu nóng tốt hơn người, nhưng "tốt hơn" không có nghĩa là không có ngưỡng. Nhiệt độ cơ thể mèo vốn cao hơn người, nên nó chịu được cái nóng mà tôi đã thấy khó chịu từ lâu. Đổi lại, mèo không toát mồ hôi khắp người. Nó mát chủ yếu qua bàn chân và qua hơi thở. Hai thứ đó phụ thuộc vào hai điều kiện: có bề mặt mát để áp bụng, và có không khí chuyển động để hơi nước bay đi. Nhà nóng thường thiếu cả hai cùng lúc.
Gió ở tầm thấp quan trọng hơn con số trên nhiệt kế
Đây là chỗ tôi mất lâu nhất mới hiểu. Quạt trần thổi ngang tầm đầu người. Quạt cây đặt ở góc phòng, hướng lên trên, cũng vậy. Con mèo nằm ở độ cao khoảng 15 đến 25cm tính từ mặt sàn, và ở đó gần như không có gió.
Cách kiểm tra nhanh: đặt một mẩu giấy ăn hoặc một sợi dây nhỏ ở đúng chỗ con mèo hay nằm. Nếu nó không rung, con mèo không cảm nhận được luồng gió nào, dù quạt đang chạy. Việc cần làm là hạ quạt xuống thấp, chạy số nhỏ, bật chế độ đảo, và thổi ngang qua cả vùng chỗ nằm chứ không chĩa thẳng vào một điểm. Một luồng gió nhẹ nhưng liên tục có tác dụng rõ hơn một luồng mạnh rồi tắt.
Với mèo, gió quan trọng hơn nhiệt độ đo được, vì phần lớn khả năng làm mát của nó là bay hơi. Không khí đứng yên thì hơi nước đọng ngay trên bộ lông và bàn chân, và việc bay hơi dừng lại.
Chỗ ngủ: cao, có bóng râm, gần cửa sổ có lưới
Đêm nóng, tôi để ý thấy con mèo tự chọn ba thứ: cao, có bóng râm, và có gió. Nó leo lên nóc tủ, nằm trên kệ sách, hoặc nằm trên thành cửa sổ. Không khí trên cao mát hơn, và ở đó gió tới được. Đệm bông dày dưới sàn là chỗ tệ nhất trong phòng: nó tích nhiệt và chặn gió cùng lúc.
Sau vài đêm, tôi bỏ đệm dày và làm một chỗ nằm khác: một tấm ván gỗ kê trên hai chân, cao chừng 40 đến 50cm, đặt sát cửa sổ có lưới chống muỗi, phủ một khăn cotton mỏng thay vì đệm. Khăn mỏng thoáng và bay hơi được, còn đệm dày thì giữ ẩm và giữ nhiệt. Cửa sổ có lưới để mở được cả đêm mà không phải lo muỗi, và nếu mở thêm một cửa sổ phía đối diện thì có gió xuyên phòng.
Không phải con mèo nào cũng chịu lên chỗ mới ngay. Con nhà tôi mất ba bốn đêm mới chịu nằm, ban đầu vẫn quay về đệm cũ. Tôi để cả hai chỗ cùng lúc, thay khăn cho chỗ mới mỗi sáng, rồi nó tự chuyển.
Mùa mưa cũng khó chịu như đêm nóng khô
Độ ẩm cao làm chậm bay hơi. Mèo mát qua bàn chân và hơi thở, nên khi không khí đã gần bão hòa hơi nước, cơ chế đó yếu đi rất nhiều. Một đêm 28 độ với độ ẩm 90% có thể khiến con mèo khó chịu hơn một đêm 32 độ khô ráo. Trong mùa mưa, tiếng kêu đêm thường tăng lên dù nhiệt độ ngoài trời đã giảm, và nhiều người hiểu nhầm là do mưa làm mèo sợ.
Ở đây có một điểm tùy trường hợp. Lau sàn bằng khăn hơi ẩm là cách hạ nhiệt tốt khi trời nóng khô, vì nước bay hơi lấy nhiệt đi. Nhưng vào đêm ẩm ướt, nó chỉ làm phòng thêm ẩm và có thể phản tác dụng. Lúc đó thông gió và giảm ẩm trong phòng lại quan trọng hơn — mở cửa sổ hai phía, đừng phơi đồ ướt trong phòng ngủ, và nếu phòng kín thì nên có cách hút bớt ẩm.
Nước, đặt nhiều chỗ và thay vào buổi tối
Mèo uống từng ngụm nhỏ, rải rác cả ngày, và ăn hạt khô thì càng cần uống nhiều hơn. Ba đến bốn bát nước đặt rải ở chỗ ngủ, chỗ hay đi qua, và trên đường từ chỗ ngủ tới khay cát, hiệu quả hơn một bát to đặt cạnh bát thức ăn. Mèo thường không thích uống gần thức ăn và gần khay cát. Bát rộng miệng, đổ đầy vừa phải để ria mép không chạm thành bát.
Buổi tối trước khi đi ngủ là lúc thay nước. Đây là việc mất một phút nhưng để lại kết quả rõ nhất vào lúc 3 giờ sáng: thiếu nước nhẹ làm mèo bứt rứt, đi lại và kêu, rất giống với biểu hiện của nóng.
Quy trình mười phút trước khi ngủ
Đây là những gì tôi làm vào mỗi tối mùa nóng, theo thứ tự, và không cần bật điều hòa tới sáng.
- Che nắng hướng tây từ khoảng 4 giờ chiều, trước khi nắng chiếu thẳng vào tường và sàn. Chặn nhiệt từ ngoài vào dễ hơn nhiều so với hạ nhiệt đã tích trong tường.
- Sau khi mặt trời lặn, mở hai cửa sổ đối diện nhau chừng 30 đến 45 phút để đẩy khí nóng trong phòng ra. Không khí nóng đã tích cả ngày cần một đường thoát, không chỉ một đường vào.
- Hạ quạt xuống thấp, chạy số nhỏ, chế độ đảo, hướng ngang qua vùng chỗ nằm của mèo.
- Nếu phòng vẫn còn nóng rõ, bật điều hòa hẹn giờ một đến hai tiếng trước khi ngủ để hạ nhiệt khối tường và sàn, rồi để quạt làm phần còn lại. Hạ nhiệt bề mặt trước khi ngủ thì nhiệt độ phòng giữ được lâu hơn nhiều so với việc bật lạnh sâu suốt đêm.
- Thay nước ở tất cả các bát, dùng nước mát vừa phải chứ không dùng nước đá.
- Kiểm tra chỗ nằm trên cao đã khô và sạch, và phòng đã được thông gió.
Cả quy trình không cần mua gì mới, trừ khi căn hộ có vấn đề về ẩm.
Khi nào thì không còn là chuyện nhiệt độ
Không phải mọi tiếng kêu đêm đều là nhiệt. Nếu đã làm mát phòng đúng cách mà con mèo vẫn đi lại kêu gần như mỗi đêm, hoặc nếu nó thở há miệng khi đang nằm nghỉ, chảy nước dãi nhiều, đi loạng choạng, bỏ ăn, thì đó là chuyện khác và cần bác sĩ thú y xem, không phải chuyện quạt và cửa sổ. Cũng có những con kêu đêm vì lý do hoàn toàn không liên quan tới nhiệt độ: mèo cái đang động đực, mèo già, mèo mới về nhà, hoặc đơn giản là đòi ăn thật.
Cách phân biệt nhanh nhất mà tôi dùng: cho ăn một ít, không bật đèn, không nói gì, rồi im lặng quan sát. Nếu nó ăn hết và ngủ tiếp thì đúng là đói. Nếu nó ăn vài miếng rồi bỏ đi nằm sàn gạch và kêu lại, thì vấn đề nằm ở nhiệt độ trong phòng chứ không nằm ở bát.
Sáng hôm sau, khi con mèo ngủ liền một mạch tới 5 giờ rồi mới dậy đòi ăn, tôi biết mình đã sửa đúng chỗ. Bát thức ăn vẫn y nguyên như cũ.
