Sán dây ở mèo phần lớn không đến từ thức ăn ôi thiu hay từ đất cát, mà từ một con bọ chét. Mèo liếm lông, nuốt phải con bọ chét đang mang ấu trùng sán dây, và ấu trùng đó lớn lên thành con sán trong ruột. Nghĩa là: tẩy giun đều đặn mà không cắt vòng đời bọ chét trong nhà thì mèo sẽ tái nhiễm sau vài tuần, và người nuôi cứ mãi thấy cảnh "uống thuốc rồi mà vẫn có sán". Muốn xử lý sán dây cho mèo trong nhà ở Việt Nam, phải làm hai việc cùng lúc: tẩy giun theo hướng dẫn của bác sĩ thú y, và phá vòng đời bọ chét trong chính căn nhà mình đang ở.
Mấy hạt đen tan ra thành màu nâu đỏ
Khoảng mười một giờ đêm, con mèo vàng nằm dài trên đùi tôi, bốn chân duỗi ra, cái kiểu nằm mà chỉ mèo nhà mới dám. Tôi cào nhẹ ở gáy nó, chỗ nó không tự liếm tới. Móng tay tôi dính mấy hạt đen nhỏ xíu.
Tôi tưởng là đất. Là gàu. Là bụi.
Rồi tôi chấm mấy hạt đó vào một miếng khăn giấy thấm nước. Hạt tan ra, loang thành vệt nâu đỏ như máu khô. Đất không làm vậy. Gàu cũng không.
Đó là phân bọ chét. Máu của con mèo đã đi qua bụng một con bọ chét khác, rồi quay lại dưới móng tay tôi.
Lúc đó là lần thứ ba trong bốn tháng tôi cho nó uống thuốc tẩy giun. Ba lần. Và tôi đã trả lời bác sĩ thú y là "nhà cháu không có bọ chét". Tôi chưa từng nhìn thấy một con bọ chét nào bò trên người nó. Tôi tưởng như vậy là không có.
Con bọ chét trưởng thành chỉ là phần nhìn thấy được
Con bọ chét đang bò trên lông mèo chỉ là phần nổi. Phần chìm nằm trong nhà bạn.
Bọ chét trưởng thành hút máu rồi đẻ trứng. Trứng không bám chặt vào lông, chúng rơi xuống. Xuống đệm, xuống ga giường, xuống chiếu, xuống khe sofa, xuống gầm giường, xuống cái khe nhỏ giữa ván sàn và chân tường. Ấu trùng nở ra ở đó, ăn vụn hữu cơ và phân bọ chét, rồi cuộn thành kén. Trong kén, con bọ chét non nằm chờ. Chờ rung động, chờ hơi ấm, chờ có ai đi ngang qua.
Nên khi tôi hút bụi hay giặt chiếu, tôi không diệt được "con bọ chét trên mèo". Tôi đang phá chỗ ở của trứng, ấu trùng và kén.
Ở cái nóng ẩm kiểu Việt Nam, vòng này chạy nhanh hơn nơi khô lạnh. Mùa nồm, mưa dầm kéo dài, nhà đóng kín cửa vì bật điều hòa — đó là điều kiện khá lý tưởng cho bọ chét sống trọn đời trong nhà mà không cần bước ra ngoài trời. Tôi từng nghĩ căn hộ tầng cao thì không có bọ chét. Không đúng. Bọ chét vào nhà bằng lông mèo, bằng ống quần, bằng túi vải để dưới sàn, bằng giày dép ai đó đi ngoài đường về.
Vì sao uống thuốc rồi mà vẫn còn sán
Cả chuỗi nó như thế này. Trứng sán dây ra ngoài theo đốt sán. Ấu trùng bọ chét ăn phải trứng đó, và ấu trùng sán nằm trong bụng bọ chét. Mèo liếm lông, nuốt con bọ chét. Trong ruột mèo, sán trưởng thành lên, rồi lại thải đốt sán ra ngoài. Quay lại điểm đầu.
Thuốc tẩy giun chỉ giải quyết một mắt của vòng đó: con sán đang sống trong ruột tại thời điểm cho uống. Nó không chạm tới bọ chét trong khe ghế. Một hai tuần sau, mèo liếm lông và nuốt thêm một con bọ chét mang ấu trùng sán, thế là lại từ đầu. Nhìn từ ngoài, nó giống hệt "thuốc này không có tác dụng".
Và có một chuyện nữa mà tôi mất mấy tháng mới chịu để ý. Không phải loại thuốc tẩy giun nào cũng diệt được sán dây. Có loại chỉ nhắm giun tròn. Nên khi đưa mèo đi khám, đừng chỉ nói "cho uống thuốc tẩy giun". Nói rõ là mình nghi sán dây, mô tả cái mình thấy: đốt sán, hạt đen trên ga giường, chỗ mèo hay cọ mông. Cùng một chữ "tẩy giun" nhưng hai mục tiêu khác nhau.
Mèo không báo gì cả
Con mèo nhà tôi không gãi nhiều. Nó liếm. Liếm nhiều hơn bình thường, ở vùng lưng dưới và quanh đuôi, có lúc ngồi cọ mông xuống sàn như đang trượt. Tôi tưởng nó ngứa vì da khô.
Mấy thứ đáng nhìn kỹ, theo thứ tự tôi thường kiểm:
- Gãi quanh cổ, gáy, hai bên tai, và trên gốc đuôi.
- Da có hạt đen lấm tấm đúng kiểu gàu đen, khác gàu trắng thông thường. Thử chấm nước như tôi đã làm.
- Đốt sán khô: mẩu nhỏ trắng đục, dẹt, dài cỡ hạt mè, dính quanh hậu môn hoặc nằm trên đệm chỗ mèo hay ngủ. Nhìn lâu sẽ thấy nó co giãn nhẹ, không giống hạt cát.
- Phân bọ chét rơi trên ga giường, trên chiếu, trên áo bạn mặc khi bế mèo.
Có con chẳng có dấu hiệu gì rõ rệt. Bọ chét ít thì mèo không biểu hiện, mà người nuôi cũng không thấy. "Nhà cháu không có bọ chét" là câu tệ nhất tôi từng nói với bác sĩ thú y.
Dọn nhà không phải việc phụ
Đây là phần tôi ghét nhất, nhưng nó chiếm một nửa kết quả.
Giặt chăn, ga, áo gối, khăn trải chỗ mèo nằm bằng nước nóng, rồi phơi nắng to. Nắng Việt Nam là thứ tôi thật sự tin, hơn cả mấy lọ xịt. Ở nhà trọ hay căn hộ không có ban công, chỗ phơi là bài toán khó — tôi từng phải chia nhỏ, mỗi ngày một mẻ, và chấp nhận chuyện đó kéo dài vài tuần chứ không xong trong một buổi.
Hút bụi kỹ các khe. Đường viền quanh đệm, gầm giường, khe sofa, thảm, chiếu. Kén bọ chét bám khá chắc vào sợi vải, nên chỉ lướt qua là vô ích — phải chà đầu hút dọc theo khe. Hút xong, đổ túi bụi ngay, buộc kín, mang ra ngoài. Bụi trong túi vẫn có thể chứa trứng và ấu trùng còn sống.
Nếu nhà có nhiều mèo, phải làm cùng lúc, cùng ngày. Xử lý một con rồi thả nó về giữa ba con còn lại thì coi như chưa làm gì.
Với nhà có trẻ nhỏ hay người hay nằm dưới sàn, tôi làm kỹ hơn một chút. Sán dây bọ chét lây sang người là chuyện hiếm, nhưng cách lây cũng giống hệt ở mèo — nuốt phải bọ chét. Hiếm không có nghĩa là không cần dọn.
Chỗ tôi vẫn chưa dứt điểm được
Nói thẳng: nhà tôi chưa bao giờ sạch bọ chét tuyệt đối, và tôi nghĩ phần lớn các nhà nuôi mèo ở Việt Nam cũng vậy.
Con mèo nhà tôi ra ban công. Nó nằm ở chỗ mèo hàng xóm hay nằm. Tôi đi làm về bằng xe máy giữa đường đông. Có những đường vào nhà mình không kiểm soát nổi.
Nên mục tiêu thực tế không phải "hết bọ chét vĩnh viễn" mà là giữ mật độ thấp và lặp lại. Bao lâu lặp lại một lần thì tùy nhà: nhà có thảm và nhiều mèo thì dày hơn nhà trống trải một con mèo. Cái này bác sĩ thú y nói được cụ thể hơn tôi, vì họ nhìn thấy con mèo và biết mức độ nhiễm.
Và tôi không tự phối thuốc. Ngày trước tôi hay gộp: tự mua thuốc tẩy giun, tự mua thuốc xịt bọ chét, dùng chồng lên nhau. Sau này tôi hiểu ra là hai việc đó phải nằm trong cùng một phác đồ, do một người có chuyên môn sắp — vì thuốc dùng chung có thể chồng chéo lên nhau, và mục tiêu nội ký sinh với ngoại ký sinh không giống nhau.
Cái tôi thật sự học được
Tôi từng nghĩ tẩy giun là một hành động, giống như thay cát hay cắt móng. Làm đúng lịch là xong.
Không phải. Nó là một vòng.
Mỗi lần tôi cho mèo uống thuốc mà không đụng tới cái đệm dưới gầm giường, tôi chỉ đang dọn lại từ đầu. Con sán trong ruột chết, nhưng ấu trùng sán trong mấy con bọ chét ngoài kia vẫn còn nguyên. Con mèo của tôi, bằng cách liếm lông mỗi ngày, sẽ tự tìm lại chúng giúp tôi.
Nên giờ mỗi lần thấy hạt đen trên ga giường, tôi không nghĩ "lại bọ chét". Tôi nghĩ "lại sán". Cùng một chuyện.
