Không có mốc tuổi nào tự nó quyết định chuyện tiêm phòng cho mèo già. Trước khi tiêm, bác sĩ đặt lên bàn cân hai thứ: nguy cơ con mèo thật sự gặp mầm bệnh, và cái giá mà một cơ thể đang lão hóa phải trả cho chuyến đi cùng mũi tiêm. Bên nào nặng hơn thì thay đổi theo từng con, và nó được đo bằng những thứ rất cụ thể — cân nặng so với lần khám trước, độ đàn hồi của da, màu lợi, răng miệng, nhịp tim, bụng, và cả mức căng thẳng của con mèo trên quãng đường tới phòng khám.
Tôi ngồi ở hàng ghế nhựa, lồng mèo đặt trên đùi, bên trong là con mèo mười bốn tuổi của tôi đang nằm bẹp dưới tấm khăn mỏng. Ngoài kia là tiếng xe máy, tiếng một con chó đang sủa trong lồng ở góc phòng. Con mèo nhà tôi không sủa lại, cũng không gào. Nó chỉ nằm im. Chính cái im đó làm tôi lo hơn mọi tiếng gào.
Cửa phòng khám mở, bác sĩ không hỏi "cháu bao nhiêu tuổi rồi". Câu đầu tiên là: "Dạo này ăn uống thế nào?"
Tôi mở điện thoại. Trong đó có một ghi chú tôi lập từ ba tuần trước, không có gì ghê gớm: mỗi ngày ghi một dòng ngắn. Hôm nay ăn hết hay bỏ dở. Uống nước có vẻ nhiều hơn hay vẫn vậy. Cát trong khay có mấy cục. Có ngày nó nằm chỗ mát lâu hơn bình thường không. Con số quan trọng nhất là cân — tôi cân nó ở nhà bằng cách bế nó lên cân người rồi trừ cân của mình, sai số chắc cũng kha khá, nhưng xu hướng thì thấy được.
Bác sĩ gật đầu, ghi lại vài dòng. Đây là lúc tôi hiểu ra một chuyện: những gì tôi mang tới không phải là để tôi tự chữa cho nó, mà là nguyên liệu để bác sĩ tính.
Con mèo được đặt lên bàn và bắt đầu được đọc
Con mèo nhà tôi được cân trên cân điện tử của phòng khám. Số đó được so thẳng với số lần khám trước trong hồ sơ, chứ không phải để so với "cân nặng chuẩn của mèo". Một con mèo mất ba lạng trong bốn tháng là một câu chuyện khác hẳn với một con mèo đứng cân đều đều suốt hai năm.
Rồi bàn tay bác sĩ chạy dọc sống lưng. Không phải vuốt ve, mà là ấn nhẹ hai bên cột sống để xem còn bao nhiêu khối cơ. Mèo già thường mất cơ trước khi mất cân, nên cái cảm giác dưới ngón tay nói nhiều hơn con số trên cân.
Sau đó là một loạt việc diễn ra nhanh, theo thứ tự gần như cố định:
Da ở gáy được nhấc lên rồi thả ra, để xem nó về chỗ nhanh hay chậm.
Lợi được lật lên xem màu, và xem có mảng viêm nào không.
Miệng được mở ra, soi răng, soi chỗ tiếp giáp giữa răng và lợi.
Ống nghe đặt lên ngực rồi xuống hai bên hông, nghe tim và phổi.
Bụng được sờ từ trên xuống, nhẹ nhưng có chủ đích.
Nhiệt độ được đo.
Tôi kể lại chi tiết này không phải để bạn tự làm ở nhà. Kể ra là để bạn biết vì sao buổi khám mất thời gian, và vì sao câu hỏi "tiêm hay không" không bao giờ được trả lời ở giây thứ ba.
Một quyết định mà tôi không ngờ tới
Lần đó bác sĩ đề nghị lấy máu. Không phải vì nghi ngờ một bệnh cụ thể nào. Lý do được nói ra rất đơn giản: với mèo trên mười tuổi, đây là cách duy nhất để biết bên trong còn dư địa hay không, trước khi chất thêm một thứ nữa vào cơ thể nó.
Tôi hỏi thẳng: "Vậy có tiêm luôn hôm nay không?"
Câu trả lời là: "Để xem."
Hai chữ đó lúc đầu làm tôi bực. Về sau tôi mới thấy nó là câu trả lời trung thực nhất mà tôi từng nhận. Con mèo mười bốn tuổi không phải một con mèo con thu nhỏ lại. Nó đáp lại vaccine có thể yếu hơn, và nó thường mang sẵn vài thứ âm ỉ mà không ai biết cho tới khi xét nghiệm. Nghĩa là bên "được bảo vệ" của cái cân có thể nhẹ đi, còn bên "phải chịu đựng" thì nặng lên. Cùng lúc, mỗi mũi tiêm lại là một lần cơ thể phải phản ứng, và ở tuổi đó, phản ứng không còn là chuyện nhỏ.
Nếu nhà bạn có con mèo già đi lang thang ra ban công, nơi mèo hoang trong hẻm vẫn đi qua, thì bên nguy cơ bệnh nặng hơn hẳn. Nếu nó là con mèo duy nhất, sống trong căn hộ kín, quanh năm không gặp con mèo nào khác, thì phép tính nghiêng hẳn về phía ngược lại. Cùng một bác sĩ, cùng một loại vaccine, hai kết luận khác nhau. Không có gì mâu thuẫn ở đây cả.
Cuốn sổ tiêm phòng quan trọng hơn bạn tưởng
Trước lần khám đó, tôi chỉ nhớ mang máng là "hình như tiêm năm ngoái". Bác sĩ hỏi ngày tiêm gần nhất, loại vaccine, và quan trọng nhất: sau lần tiêm trước con mèo có phản ứng gì không.
Tôi không trả lời được. Thế là lần sau tôi mang theo cuốn sổ tiêm, và chụp ảnh từng trang lưu trong điện thoại, phòng khi làm mất sổ. Trong đó tôi ghi thêm mấy thứ mà không phòng khám nào ghi thay tôi được: hôm sau tiêm nó có nằm bẹp cả ngày không, có bỏ ăn không, chỗ tiêm có sưng hay nổi cục không, cục đó bao lâu thì lặn.
Có lịch sử rõ ràng thì bác sĩ đặt được khoảng cách giữa các mũi dựa trên con mèo cụ thể đó, thay vì bắt đầu lại từ đầu như một con mèo chưa từng được tiêm. Một cuốn sổ nhỏ viết tay có giá trị hơn trí nhớ của tôi rất nhiều.
Chuyến đi cũng là một phần của liều thuốc
Điều tôi học được muộn mằn nhất: với mèo già, quãng đường tới phòng khám không phải phần đệm trước buổi khám. Nó là một phần của chính quyết định đó.
Mèo mười bốn tuổi không còn dự trữ để hồi phục nhanh như mèo hai tuổi. Một tiếng nằm trong lồng giữa trưa nắng, một phòng chờ có ba con chó, một lần bị giữ chặt để đo nhiệt độ — cộng lại là một buổi mà cơ thể nó phải trả giá. Nếu ngày hôm đó còn phải tiêm thêm, thì giá đó cộng dồn.
Nên tôi bắt đầu chọn giờ khác. Không đi vào cuối tuần đông đúc. Ưu tiên khung sớm nhất buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, và gọi trước hỏi hôm đó có ca nào nhiều chó không, để đặt lệch đi. Lồng được phủ một tấm khăn mỏng cho tối bớt, nhưng vẫn chừa khe cho không khí vào — trời Sài Gòn hay Hà Nội đều không cho phép bịt kín. Điều hòa xe hoặc taxi đặt vừa phải, không thốc thẳng vào lồng.
Và nếu bác sĩ quyết định lần này chưa tiêm, tôi không còn coi đó là một sự từ chối. Đó thường chỉ là một sự hoãn. Có khi là hẹn lại vài tuần, có khi là xử lý một thứ khác trước rồi mới tính tiếp. Bác sĩ hay nói với tôi kiểu: hôm nay cái cân chưa nghiêng về phía tiêm.
Gộp lại một chuyến thay vì ba chuyến
Một cách giảm giá phải trả rất thực tế: đừng tách các lần khám ra. Với mèo già, khám tổng quát định kỳ và tiêm phòng thường được làm chung một buổi. Thay vì ba lần lôi nó vào lồng trong một năm, còn một hoặc hai lần.
Đổi lại, buổi khám đó dài hơn, và tôi phải chuẩn bị tốt hơn. Tôi gọi trước nói rõ tôi muốn khám sức khỏe tổng quát cho mèo già, và hỏi luôn liệu hôm đó có thể tiêm hay không tùy kết quả. Hỏi trước như vậy giúp phòng khám xếp thời gian, và giúp tôi biết có cần cho mèo nhịn ăn vài tiếng phòng khi phải lấy máu hay không.
Việc của tôi không phải là quyết định
Sau vài lần như vậy, tôi bỏ hẳn ý nghĩ phải tự tìm ra đáp án "mèo già thì có nên tiêm không". Câu hỏi đó không có đáp án chung, và cố tìm một con số tuổi để bám vào chỉ làm tôi ra quyết định sai.
Việc của tôi là mang đến buổi khám những thứ chỉ tôi có: cân nặng xu hướng, ghi chú ăn uống, số cục trong khay cát, cuốn sổ tiêm, và một con mèo đã được đi vào giờ yên nhất trong ngày. Việc của bác sĩ là đặt những thứ đó lên bàn cân cùng với những gì họ sờ thấy và nghe thấy, rồi nói cho tôi biết hôm nay cái cân nghiêng về bên nào.
Có một giới hạn tôi phải chấp nhận: không phải phòng khám nào cũng sẵn sàng đo kháng thể để thay cho việc tiêm, và ngay cả khi có, kết quả đó cũng chỉ trả lời được một phần câu hỏi. Nên phần lớn thời gian, đây vẫn là một phán đoán, không phải một phép tính ra kết quả đúng sai. Tôi chấp nhận điều đó, miễn là cái phán đoán được đưa ra dựa trên con mèo cụ thể của tôi, chứ không dựa trên số tuổi của nó.
