Khi mèo đang quá nóng, việc cần làm ngay là đưa mèo vào chỗ râm mát nhất trong nhà, thấm ướt bàn chân, bụng và vùng sau tai bằng nước ở nhiệt độ phòng, cho không khí lưu thông quanh người mèo, và tuyệt đối không dội nước đá hay nhúng mèo vào chậu nước lạnh. Nếu mèo đã nằm bẹp không phản ứng khi gọi, thở há miệng liên tục, co giật hoặc nôn thì phải đưa đi thú y ngay, đừng chờ theo dõi thêm tại nhà.
Tôi ngồi xổm xuống cạnh con mèo vàng nhà mình trên nền gạch bông, ba giờ chiều, cái giờ mà nắng đã rời khỏi ô cửa sổ nhưng bức tường hướng tây vẫn còn giữ nhiệt. Cái nóng lúc này không còn là nắng nữa. Nó là hơi bốc lên từ sàn, từ tường, từ cái đệm mèo tôi mua hồi tháng Mười. Con mèo nằm duỗi hết cả người, bụng áp sát xuống gạch, bốn chân thẳng ra. Bình thường nó chỉ nằm kiểu đó khi ngủ trưa. Lần này nó thở. Ngực lên xuống nhanh, miệng hé, hai bên sườn phập phồng, và một vệt dãi mỏng chảy xuống cạnh mép. Tôi gọi tên nó. Nó không quay đầu, chỉ ve vẩy đuôi một cái rồi thôi.
Nếu bạn vừa đọc đoạn đó và thấy quen, thì bạn đang ở đúng chỗ. Cái khó của chuyện này không nằm ở việc nhận ra mèo đang nóng. Nhìn là biết. Cái khó nằm ở chỗ làm mát cho nó mà không làm nó hoảng, không làm nó sốc thêm, và biết lúc nào thì những gì mình làm ở nhà không còn đủ nữa.
Cái nóng trong căn hộ khác cái nóng ngoài đường
Mèo không đổ mồ hôi khắp người như mình. Nó chỉ có một ít tuyến ở đệm chân, phần còn lại dựa vào việc liếm lông cho nước bốt bay hơi. Ở Việt Nam mình, mùa nóng thường đi kèm độ ẩm cao, mà ẩm cao thì nước bốt bay hơi chậm. Nghĩa là đúng cái cơ chế tản nhiệt duy nhất đáng kể của mèo lại bị chặn ngang. Đó là lý do tôi không còn tin vào câu "mèo hoang ngoài đường còn sống được". Con mèo hoang chịu được vì nó biết chỗ mát mà chui, chứ không phải vì nó không bao giờ quá nóng.
Trong nhà phố và căn hộ thì nhiệt nó tích lại. Bê tông, tường, tủ gỗ, nệm — tất cả hấp nhiệt cả ngày rồi nhả ra từ từ. Đỉnh điểm không phải mười hai giờ trưa đâu. Đỉnh điểm là khoảng bốn đến bảy giờ chiều, có hôm chín giờ tối tôi còn đặt tay lên sàn thấy ấm. Ban công hướng tây, cửa kính hấp nhiệt, mái tôn, cái tum trên cùng — mấy chỗ đó nóng hơn cả sân ngoài trời. Tầng trệt nhà ống thì mát hơn nhưng bí, gió không vào, mà bí thì cũng không tản được nhiệt.
Có những con mèo chịu nóng kém hơn hẳn: mèo mũi bẹt, mèo lông dày, mèo già, mèo con, mèo thừa cân, mèo đang ốm hoặc vừa tiêm phòng xong. Mèo ta, mèo đường phố thường chịu nóng tốt hơn đám mèo giống, nhưng tốt hơn không có nghĩa là miễn nhiễm. Con mèo vàng nhà tôi là mèo ta, lông ngắn, mà vẫn có hôm nằm dẹp xuống sàn như con cá khô.
Đọc dấu hiệu trước khi nó thành chuyện lớn
Cái tôi để ý đầu tiên bao giờ cũng là nhịp thở. Không phải thở sau khi chạy nhảy, mà thở trong lúc nằm yên. Bạn cứ ngồi im nhìn một lúc, đếm nhanh trong đầu xem ngực nó lên xuống bao nhiêu lần khi nó không làm gì cả. Lấy cái đó so với một hôm trời mát. Chênh lệch rõ là dấu hiệu đáng ghi lại.
Sau nhịp thở là mấy thứ này:
- Nằm dài, bụng áp sát nền, tìm gạch men, bồn rửa, nắp bồn cầu, chậu nhôm. Nhiều người tưởng mèo "làm trò". Không phải. Nó đang tìm chỗ dẫn nhiệt tốt.
- Liếm lông nhiều bất thường, lông hai bên hông ướt và dính.
- Bồn chồn, đổi chỗ liên tục, nằm xuống lại đứng lên.
- Dãi chảy ở mép, cằm ướt.
- Tai và gan bàn chân nóng ran khi mình đặt tay lên.
- Uống nước nhiều hơn hẳn, hoặc ngược lại, bỏ uống hẳn.
- Thờ ơ với tiếng gọi, tiếng mở hộp thức ăn.
Điểm cuối cùng là điểm tôi dùng để phân biệt. Mèo lười trong ngày nóng vẫn quay đầu khi nghe tiếng túi thức ăn, vẫn càu nhàu khi mình chạm vào. Mèo đang quá nóng thì mắt nửa khép, gọi hai ba lần mới phản ứng, mà phản ứng cũng không nhấc nổi đầu.
Hạ nhiệt phải từ từ, và đây là cách tôi làm
Nguyên tắc duy nhất tôi giữ: hạ dần, không thốc. Mình đang kéo nhiệt độ cơ thể xuống, không phải dập lửa.
Việc đầu tiên là bế mèo vào chỗ mát nhất nhà, không phải chỗ lạnh nhất. Chênh lệch giữa "mát" và "lạnh" quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Bế bằng hai tay đỡ dưới ngực và mông, đừng túm cổ, đừng quấn khăn kín.
Rồi lấy một cái khăn bông nhúng vào nước máy, vắt cho ráo nước nhưng vẫn còn ẩm, đắp lần lượt: gan bàn chân trước, gan bàn chân sau, mặt trong đùi, bụng dưới, sau tai, dưới cổ. Tôi không phủ kín cả người bao giờ. Khăn ướt phủ kín là khăn ướt ấm lên thành cái chăn giữ nhiệt, và nếu người khô ráo mà mèo thì đang nóng thì việc quan trọng hơn là để hơi nước bay khỏi da.
Cứ vài phút tôi sờ lại khăn. Khăn ấm lên là thay. Trong lúc đó tôi bật quạt ở mức thấp, đặt xa, cho gió quét ngang qua chỗ mèo nằm chứ không thổi thẳng vào mặt. Nếu nhà có điều hòa, tôi để khoảng hai mươi bảy, hai mươi tám độ, không thốc xuống mười sáu độ rồi nhốt mèo trong đó. Kiểu lạnh đột ngột đó làm mạch máu co lại, da thì mát mà bên trong vẫn nóng, và mèo thì hoảng.
Cho nước uống ở nhiệt độ phòng, đựng trong bát nông miệng rộng, đặt ngay cạnh chỗ mèo nằm. Không cầm đầu mèo đổ nước vào miệng. Không bao giờ. Nếu mèo muốn uống, nó tự uống. Nếu nó không uống, mình ghi lại, vì đó là thông tin để kể cho bác sĩ thú y, chứ không phải thứ để mình tự xử.
Một điều tôi phải nói thật: cách này hiệu quả đến đâu còn tùy con mèo. Có con chịu cho đắp khăn, có con vùng lên như bị tra tấn. Nếu mèo nhà bạn thuộc nhóm thứ hai, đừng cố đắp khăn toàn thân. Chỉ thấm ướt bàn chân bằng khăn nhỏ, hoặc để mèo nằm trên khăn ướt đã vắt kỹ. Làm ít mà mèo không hoảng vẫn tốt hơn làm nhiều mà nó giãy. Với mèo, hoảng loạn làm nhịp tim và nhịp thở tăng lên, tức là mình đang đổ thêm dầu vào lửa.
Những thứ tuyệt đối không làm
Đây là phần tôi ước mình biết sớm hơn.
Không dội nước đá. Không nhúng mèo vào chậu nước lạnh. Không đặt mèo ngồi trước luồng gió điều hòa thổi thẳng. Không quấn khăn ướt kín người rồi để đó. Không xịt cồn hay dầu gió lên người mèo — tôi từng thấy người ta làm vậy vì nghĩ nó bay hơi nhanh mà mèo thì liếm lông, và mình chẳng kiểm soát được gì cả. Không đổ nước vào miệng vì rất dễ sặc. Không ép ăn. Không cho sữa, nước dừa, nước ngọt, hay bất cứ thứ gì đóng chai có đường.
Và một thứ ít ai nhắc: đừng tắt hết quạt trước khi ra khỏi nhà chỉ vì sợ mèo "bị gió". Trong một căn hộ bí, cái quạt chạy cả ngày rẻ hơn nhiều so với một chuyến đi thú y.
Chỗ nằm mát thì phải chuẩn bị trước khi mèo cần
Tôi học được rằng mình không thể đợi đến lúc mèo nằm bẹp mới đi tìm chỗ mát cho nó. Phải dựng sẵn, để nó biết đường mà quay về.
Sàn gạch men và gạch bông mát hơn sàn gỗ công nghiệp và thảm len rất nhiều. Nếu nhà có nhiều tầng, tầng trệt thường mát nhất, nhưng kiểm tra xem nó có bí không; một gầm cầu thang thoáng gió còn tốt hơn một phòng khách bí. Tấm làm mát đông lạnh bán sẵn — tôi từng mua, mèo nhà tôi không thèm nằm. Nó thích cái khay nhựa rỗng và cái chậu nhôm của tôi hơn, đơn giản vì nhôm với nhựa dẫn nhiệt tốt và khô ráo.
Vài thứ tôi làm quanh năm, không chỉ lúc nóng:
- Rèm dày hướng tây kéo từ khoảng mười một giờ, mở cửa sổ phía đối diện để tạo luồng gió xuyên nhà.
- Treo khăn ướt trước cửa sổ hoặc trước quạt để gió vào mát hơn. Khăn khô thì nhúng lại.
- Bát nước đặt mỗi tầng một cái, xa chỗ cát vệ sinh và xa bát ăn.
- Một chỗ nằm cố định, kê bàn thấp hoặc để trống một góc sàn, mà mèo biết là chỗ của nó.
- Nếu đi vắng cả ngày, để ít nhất một quạt chạy ở mức thấp, và kéo rèm.
Nước uống và những dấu hiệu tôi chỉ ghi lại, không tự kết luận
Giữ nước cho mèo mùa nóng là chuyện nhỏ mà làm không đều thì hỏng. Bát gốm nặng, miệng rộng, nông — nhiều con mèo ngại chúi mặt vào bát sâu. Thay nước hai lần một ngày, và lần buổi trưa là lần quan trọng nhất. Có con thích nước chảy, thì một vòi nhỏ giọt hoặc bát nước có bơm sẽ khiến nó uống nhiều hơn hẳn. Tôi cũng thả một viên đá vào bát nước lớn để nước lâu ấm, chứ không phải để mèo liếm đá. Nước luộc gà nguội không muối, hoặc chút nước từ hộp cá pha loãng, là cách tôi tăng lượng nước nạp vào mà không phải ép gì cả.
Về dấu hiệu thiếu nước, tôi chỉ để ý mấy thứ này: da gáy kéo lên rồi về chậm, nướu khô và dính, mèo ít đi vệ sinh hơn, nước tiểu sẫm màu, mắt hơi trũng. Tôi ghi lại những gì mình thấy, và kể cho bác sĩ thú y. Tôi không tự gọi tên bệnh, vì mấy dấu hiệu đó có thể đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau, và đoán sai thì tốn thời gian hơn là nói đúng những gì mình quan sát được.
Lúc nào thì đứng dậy đi thú y
Đây là ranh giới tôi tự vạch ra cho mình, và tôi giữ nó khá cứng.
Đưa đi ngay nếu mèo nằm bẹp không đứng dậy được, gọi không phản ứng hoặc phản ứng rất mơ hồ. Đưa đi ngay nếu có co giật, chân duỗi cứng, mắt trợn. Đưa đi ngay nếu mèo thở há miệng thành tiếng, thở rít, bụng co bóp mạnh như đang cố sức. Nôn, tiêu chảy, nướu đỏ sẫm hoặc tái nhợt, lưỡi tím — cũng đi ngay.
Một trường hợp nữa mà tôi nghĩ nhiều người bỏ qua: mèo có vẻ khá lên sau khi mình làm mát, rồi nửa tiếng sau lại tụt xuống, nằm bẹp tiếp và lần này còn yếu hơn. Đừng chờ xem nó có tự khá lại không. Cũng đừng chờ đến sáng hôm sau cho đỡ nắng. Cái kiểu "để mai tính" đó là kiểu tôi đã từng làm, và tôi không làm nữa.
Trước khi lên đường, tôi gọi cho phòng khám. Không phải để hỏi bệnh qua điện thoại, mà để nói mình đang trên đường tới và mèo đang có những dấu hiệu gì. Họ sẽ nói mình nên làm gì tiếp trên đường đi, và chuẩn bị sẵn khi mình tới.
Chở mèo đi trên đường nóng
Đoạn này quan trọng vì rất nhiều người làm mát ở nhà rất giỏi rồi để mèo nằm trong hộp kín trên xe giữa trưa nắng.
Tôi dùng hộp vận chuyển có lỗ thoáng hai bên, lót một khăn bông khô thấm nước tiểu nếu cần. Nếu không có hộp cứng, một thùng carton khoét lỗ cũng được, miễn là chắc đáy. Đắp lên nóc hộp một khăn ướt đã vắt ráo, nhưng chừa hết các lỗ thông hơi, đừng phủ kín. Đi xe máy thì đặt hộp trong túi vải trước bụng, tránh để hộp hứng nắng trực tiếp, và đừng nhét mèo vào túi kín không có lỗ.
Trên đường, mỗi lần dừng đèn đỏ tôi sờ lại cái khăn. Khăn ấm là nhúng lại nếu có chỗ. Không cho mèo ăn trước khi đi. Và quan trọng nhất: khi đến nơi, tôi kể theo trình tự thời gian — mèo ở đâu, bao lâu, nóng cỡ nào, tôi đã làm gì, lần cuối nó uống nước là khi nào, đi vệ sinh chưa. Mấy cái mốc đó hữu ích cho bác sĩ hơn là những câu như "chắc tại trời nóng".
Vài thứ tôi giữ lại sau nhiều mùa nóng
Tôi không giữ sẵn bất kỳ loại thuốc nào cho chuyện này. Cái tôi giữ sẵn là hai cái khăn bông sạch, một bát nước đặt cố định ở chỗ mèo hay nằm, số điện thoại phòng khám thú y lưu sẵn trong máy, và một thói quen: buổi chiều, khoảng bốn giờ, tôi đặt tay lên sàn nhà và lên tai con mèo. Không phải để đoán bệnh. Chỉ để biết hôm nay có phải là một ngày tôi cần ở nhà sớm.
Cái nóng ở Việt Nam không phải chuyện vài ngày rồi thôi. Nó là chuyện của cả một mùa, lặp lại mỗi năm. Nên cách xử lý tốt nhất không phải là giỏi cấp cứu, mà là làm cho cái lúc phải cấp cứu ấy đừng xảy ra.
