Khay vệ sinh cho mèo con cần thành thấp khoảng 2-3 cm, lòng khay nhỏ vừa đủ để nó bước vào mà không phải nhảy, đặt ở góc yên tĩnh và tránh xa chỗ ăn, đổ cát không vón dày chừng 2-3 cm, và xúc ít nhất hai lần mỗi ngày. Nhưng phần quyết định lại không nằm ở cái khay. Nó nằm ở chỗ mèo con được đưa tới khay đúng lúc — sau khi ăn, sau khi ngủ dậy, sau mỗi lượt chơi — trong những tuần đầu ở nhà mới, vì đó chính là khoảng thời gian nó đang học xem trong căn nhà này thì chỗ nào là chỗ đi vệ sinh.
Tôi ngồi bệt xuống sàn gạch gần mười một giờ đêm, cạnh cái khay nhựa tôi vừa cắt bớt thành trước cho thấp xuống. Con mèo con về nhà được hai ngày, nhỏ đến mức nằm gọn trong lòng bàn tay, cứ men theo chân tường rồi chui tọt xuống gầm giường. Trong bóng tối tôi nghe tiếng nó sột soạt, rồi tiếng móng cào trên nền gạch. Tiếng đó không giống tiếng cào cát — tôi vừa nghe tiếng cào cát vài phút trước, khô hơn, rít hơn, có nhịp. Tôi thò tay xuống gầm, nhấc nó lên, đặt vào khay. Nó đứng im, ngửi thành khay, rồi bước ra. Tôi đặt nó vào lần nữa. Nó bước ra lần nữa.
Đêm đó tôi hiểu ra một chuyện mà sau này nhìn lại càng thấy rõ: cái khay không tự dạy được con mèo. Người dạy là mình, và mình chỉ có một khoảng thời gian ngắn để làm việc đó cho đúng.
Cái khay phải vừa với con mèo, không phải vừa với căn phòng
Đây là lỗi đầu tiên và cũng là lỗi tốn thời gian nhất để sửa. Người mới nuôi thường mua cái khay to, thành cao, nghĩ rằng mua một lần cho dùng được lâu. Với mèo trưởng thành thì hợp lý. Với mèo con thì không.
Mèo con hai tháng tuổi đứng chưa cao bằng đốt ngón tay. Cái thành khay cao 10 cm với nó là một bức tường. Nó sẽ thử một lần, thấy phải trèo, thấy chới với, rồi thôi, và đi tìm chỗ khác dễ hơn — thường là góc phòng, gầm tủ, hoặc ngay trên chiếu.
Tôi không mua khay riêng cho mèo con nữa. Tôi lấy khay nhựa loại thấp, cắt bớt thành trước xuống còn khoảng 2-3 cm, giữ ba thành kia cao hơn một chút để cát không bắn ra ngoài. Lòng khay chỉ cần đủ để mèo con xoay người một vòng. To hơn không tốt hơn.
Vài thứ đi kèm cũng nên cân nhắc ở giai đoạn này. Khay có nắp kín: mèo con vào trong đó là mất tầm nhìn, nhiều con sợ, và mình cũng không thấy được phân với nước tiểu để biết tình hình. Khay vệ sinh tự động: cái máy cào cát chạy sau lưng ngay lúc nó vừa đi xong là thứ khiến mèo con bỏ khay. Để sau, khi nó đã quen.
Còn chuyện đặt khay ở đâu: góc yên tĩnh, tránh xa chỗ ăn và chỗ ngủ, và quan trọng là không để mèo con phải đi xa. Nhà trọ, nhà phố chật, khay thường được đặt trong nhà tắm cho tiện dọn. Nhưng nhà tắm ở Việt Nam thường ẩm, có mùi xà phòng và nước tẩy mạnh, và nhiều khi là chỗ người ra vào liên tục. Nếu buộc phải đặt trong đó, tôi lau khô sàn quanh khay, để khay ở góc khô nhất, và chấp nhận thay cát toàn bộ thường xuyên hơn.
Chuyện một con một khay, cộng thêm một
Người nuôi mèo hay nghe câu này và áp dụng máy móc. Với một con mèo con trong căn hộ nhỏ thì hai khay đặt cạnh nhau không giải quyết gì cả, vì với nó đó vẫn là một chỗ. Cái cần hơn là hai khay ở hai chỗ khác nhau, nếu nhà có nhiều tầng hoặc mèo con phải đi qua một đoạn xa. Không có thì một khay là đủ, miễn là nó sạch.
Cát: loại nào, và đổ dày bao nhiêu
Với mèo con dưới khoảng 3-4 tháng tuổi, tôi dùng cát không vón. Lý do rất cụ thể: mèo con liếm lông, cát dính ở bàn chân rồi vào miệng trong lúc nó rửa mặt. Cát vón gặp nước bọt sẽ kết thành cục, và cục đó không đi qua được. Chỉ cần vậy là đủ để đổi loại cát trong vài tháng đầu. Nếu bạn lo mèo con đã ăn phải cát, việc cần làm là hỏi bác sĩ thú y chứ không phải tự xử ở nhà.
Về độ dày: 2-3 cm là đủ. Rắc dày quá thì mèo con lún chân, bước không vững, và cũng tốn cát vô ích.
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua: nhiều con mèo con ở Việt Nam không sinh ra trong nhà. Nó từ ngoài đường, từ cái sân, từ đống cát, từ đất, hoặc từ tờ giấy báo lót dưới gầm xe. Nó đã có sẵn thói quen với một loại bề mặt nào đó. Nếu cát bạn đổ khác hoàn toàn với thứ nó từng biết, nó có thể đứng ngửi rồi bỏ đi. Cách xử lý không phải là ép, mà là trộn: mấy ngày đầu cho một ít bề mặt cũ vào cùng, rồi giảm dần. Với con mèo con nhà tôi, tôi để lại một nắm đất khô trong khay suốt tuần đầu.
Ở Việt Nam còn một chuyện nữa mà sách nước ngoài ít nói tới: độ ẩm. Cát hút ẩm từ không khí, nhất là mùa nồm. Cát vón để ngoài vài ngày là bắt đầu dính, dính thành cục mềm, và mùi giữ lại lâu hơn. Không phải lỗi của cát, mà là của khí hậu. Nên tôi thay toàn bộ cát sớm hơn hướng dẫn in trên bao, và rửa khay bằng nước ấm với chút xà phòng nhẹ. Không dùng nước tẩy mùi nồng, vì mùi hóa chất đọng lại sẽ khiến mèo con tránh khay.
Xúc hai lần một ngày — đó là dạy, không chỉ là dọn
Mèo con ăn nhiều bữa, uống nhiều, và đi vệ sinh thường xuyên hơn mèo lớn. Một cái khay đã dùng qua một lần buổi sáng có thể là quá bẩn với nó vào buổi chiều. Và cái mình cần là nó đừng bao giờ có lý do để tìm chỗ khác.
Tôi xúc ít nhất hai lần, có hôm ba lần: một lần sáng sớm, một lần tối trước khi đi ngủ, và thêm một lần nữa nếu tôi ở nhà buổi chiều. Việc này không chỉ để sạch. Mỗi lần xúc là một lần tôi quan sát: phân có thành khuôn không, nước tiểu có vón thành cục không, mèo con có vẻ khó chịu khi đi không. Những thứ đó chỉ thấy được khi xúc khay hằng ngày, và thấy sớm thì kịp hỏi bác sĩ thú y chứ không phải ngồi đoán.
Một điều nữa: khi mèo con đi sai chỗ, cách xử lý là thấm chỗ đó bằng khăn giấy, rồi cho luôn tờ giấy đó vào khay để nó ngửi thấy mùi của chính mình ở đúng chỗ. Chỗ cũ thì lau bằng nước ấm pha chút giấm. Không dí mũi nó vào đấy. Không la. Mèo con không hiểu hình phạt, nó chỉ hiểu cái khay là chỗ đáng sợ, và như vậy là mình vừa dạy ngược lại điều mình muốn.
Dẫn mèo con tới khay: nhẹ, đều, và đúng lúc
Thời điểm quan trọng hơn cách làm. Mèo con thường đi vệ sinh vài phút sau khi ăn, sau khi ngủ dậy, và sau khi chơi xong. Ba dịp đó là ba dịp tốt nhất để nhấc nó đặt vào khay.
Cách làm thì đơn giản. Bế nhẹ, đặt vào giữa khay, không giữ nó lại. Dùng ngón tay cào nhẹ lên mặt cát vài lần cho nó nghe tiếng. Nói chuyện bằng giọng thấp. Nếu nó đi, đợi nó đi xong rồi khen một câu ngắn, rồi để yên cho nó ra. Nếu nó bước ra ngay, không sao cả — mười phút sau thử lại.
Cái tôi tránh là biến chuyện này thành một buổi tập. Ngồi lâu, giữ nó, thưởng bằng bánh — mèo con sẽ gắn chuyện đi vệ sinh với sự chú ý của mình, và một số con bắt đầu đòi vào khay liên tục để được để ý. Tôi muốn cái khay là chỗ nhàm chán nhất trong nhà.
Rồi chuyện đổi chỗ. Mèo con bám vào nếp rất nhanh, nhanh hơn mình tưởng. Khay đặt ở đâu trong mấy tuần đầu thì với nó đó là chỗ đó. Nếu buộc phải chuyển, tôi di chuyển mỗi ngày vài cm, và không thay đổi luôn thứ khác trong cùng lúc — không vừa đổi chỗ khay vừa đổi loại cát vừa dọn lại nhà. Một thay đổi một lúc.
Nếu nó vẫn đi sai chỗ liên tục, thứ tự kiểm tra của tôi là: khay có quá cao với nó không, khay có bẩn không, có ai làm nó giật mình khi đang đi không, khay có bị kê sát bát ăn không. Mấy trường hợp tôi gặp hầu như đều nằm trong bốn cái đó, và sửa cái khay xong thì hết, không cần gì thêm.
Điều đọng lại
Mèo con học rất nhanh trong vài tuần đầu, và nó học theo cách rất cụ thể: chỗ nào an toàn, sạch, không ai làm phiền thì lần sau quay lại. Một khi cái khay đã thành chỗ mặc định của nó, mình gần như không phải nghĩ tới chuyện này nữa — kể cả khi nó thành mèo lớn, kể cả khi nhà có thêm người, thêm tiếng ồn.
Còn nếu để nó tự chọn chỗ trong mấy tuần đầu, thì mình sẽ phải sửa trong nhiều năm. Cùng một công việc, chỉ khác thời điểm.
