Chuyển nhà không làm hai con mèo thân nhau thành thù địch. Nó xóa mất thứ duy nhất đang giữ chúng lại với nhau: mùi chung của cả đàn và bản đồ quen thuộc của căn nhà cũ. Khi cả hai thứ đó mất cùng lúc, hai con mèo từng ngủ chung một ổ sẽ nhìn nhau như hai con lạ vừa bước vào lãnh thổ. Việc cần làm trong ngày đầu không phải là dọn cho gọn, mà là dựng lại mùi cũ và bản đồ cũ trước khi mở cửa lồng. Nếu đã có tiếng gầm gừ, câu trả lời là một quy trình giới thiệu ngắn có tách riêng, không phải để chúng tự hòa giải.
Cái mất đi không phải căn nhà, mà là mùi chung
Tôi đứng ở cửa căn hộ mới, hai lồng mèo còn trên tay, và thứ đầu tiên tôi ngửi thấy là nước lau nhà. Mùi sơn, mùi bụi, mùi thuốc tẩy của một chỗ vừa được dọn. Không có mùi mèo. Tôi còn nhớ mình đã nghĩ: sạch thế này thì tốt.
Rồi tôi mở lồng.
Con vàng bước ra trước, hạ thấp người, đi sát chân tường, mũi dí xuống sàn gạch như đang đọc một tờ giấy trắng. Con đen bước ra sau. Khi hai con chạm mặt ở giữa phòng, con vàng gừ một tiếng rất ngắn, con đen đáp lại bằng tiếng rít. Hai đứa đã nằm chung một ghế suốt gần hai năm. Ở nhà cũ, con vàng hay gối đầu lên lưng con đen.
Điều tôi hiểu ra sau đó không phải là "mèo khó chịu vì nhà mới". Mèo không giận nhau vì chuyển nhà. Mùi là giấy tờ tùy thân của mèo. Một con mèo nhận ra thành viên trong đàn chủ yếu qua mùi hỗn hợp mà cả đàn đã chà lên nhau, lên chăn, lên ghế, lên khung cửa. Sống chung trong một không gian, mùi của mỗi con phủ lên mùi của con kia cho đến khi chúng thành một khối. Chuyển nhà chia khối đó ra làm hai, và trong lúc hai con chưa kịp tạo lại khối mới, chúng đọc nhau như người lạ.
Và tôi là người đã xóa nốt phần mùi còn sót lại. Đêm trước khi dọn, tôi giặt sạch chăn, gối, đệm của tụi nó vì thấy bụi. Ngày dọn vào, tôi lau sàn hai lượt bằng nước lau nhà có mùi thơm. Hai việc đó cộng lại thì đúng là không còn gì để nhận ra nhau nữa.
Đừng giặt đồ của mèo trong tuần đầu
Nghe hơi ngược, nhưng trong khoảng hai đến ba tuần đầu ở nhà mới, đồ của mèo không nên giặt. Chăn cũ, gối cũ, thảm cào móng, cái gối ôm đã ngả màu — tất cả nên được mang nguyên trạng sang, kể cả khi nó bẩn. Bụi thì giặt lúc nào cũng được. Mùi quen thì không tạo lại được trong một buổi.
Tôi đóng gói riêng từng bộ đồ của mỗi con, không trộn, và dán nhãn. Ở nhà mới, tôi trải đúng chăn của con nào vào ổ của con đó, đặt ở vị trí gần giống nhà cũ. Cái thảm cào móng thì để nguyên chỗ trầy xước, không thay mới. Mấy hôm sau tôi thấy con đen nằm lên chăn của con vàng khoảng mười phút rồi bỏ đi. Đó là dấu hiệu đầu tiên cho thấy hai cái mùi đang bắt đầu dính lại.
Về sàn nhà: trong những tuần đầu, tôi chỉ lau bằng nước ấm. Ở Việt Nam, mùa nóng phải mở cửa và bật quạt, hơi mùi bay đi rất nhanh, nên càng cần giữ lại chút mùi cũ trên đồ vật thay vì khử sạch bằng hóa chất có mùi mạnh. Nước lau nhà thơm là thứ át mùi mèo hiệu quả hơn bất cứ thứ gì khác.
Dựng lại bản đồ cũ trước khi mở cửa lồng
Mèo định vị căn nhà bằng đường đi, không bằng diện tích. Chỗ ngủ, chỗ ăn, khay cát, chỗ nấp, và quan trọng nhất là các lối đi giữa những chỗ đó. Đổi nhà là đổi toàn bộ bản đồ, và mỗi con phải thương lượng lại từ đầu với con kia về việc ai đi lối nào, ai nằm đâu, ai được đứng ở điểm cao nhất.
Nên việc tôi làm trước khi mở lồng là dựng sẵn bản đồ. Hai bát ăn đặt xa nhau. Hai khay cát đặt xa nhau và không nằm cạnh chỗ ăn. Hai chỗ nước ở hai hướng khác nhau. Hai ổ nằm ở hai góc đều có tầm nhìn ra phòng khách. Nguyên tắc tôi giữ là không để hai con phải tranh nhau bất cứ thứ gì trong tuần đầu: không chung khay cát, không chung bát, không chung lối vào ổ.
Nhà mới nhỏ hơn nhà cũ thì càng phải làm kỹ. Căn hộ ở Việt Nam thường hẹp, nhiều nhà chỉ có một phòng khách thông bếp, nên tôi dùng lưới hoặc vách ngăn tạm để chia không gian thành hai vùng có lối đi riêng. Không cần đẹp, cần là mỗi con có một đường ra mà không phải băng qua chỗ con kia đang nằm.
Có một thứ nên cố giữ y nguyên nếu được: hướng. Ở nhà cũ, con vàng hay nằm ở bậu cửa sổ hướng đông buổi sáng. Ở nhà mới, tôi tìm chỗ có nắng sớm tương tự và đặt cái đệm của nó ở đó. Những thứ nhỏ như vậy giữ cho con mèo không phải học lại toàn bộ cuộc đời.
Nếu đã có tiếng gừ: quay lại bước giới thiệu
Hai con đã sống với nhau hai năm, nên lúc đầu tôi nghĩ cứ để vài hôm là xong. Đến ngày thứ ba thì con đen không xuống khỏi nóc tủ, còn con vàng nằm chắn ngay lối vào bếp. Đó là lúc tôi hiểu mình đang để hai con tự dàn xếp một việc mà chúng không có đủ dữ kiện để dàn xếp.
Tôi tách hai con ra. Mỗi con một phòng, cửa đóng nhưng không cách âm — chúng vẫn nghe được tiếng con kia đi lại, ăn, cào. Cái tôi muốn là chúng biết con kia vẫn tồn tại, chỉ là chưa được nhìn mặt.
Sau đó là đổi mùi, làm hai lần mỗi ngày. Tôi dùng một miếng vải mềm, vuốt dọc hai bên má, quanh mang tai và dưới cằm của con này — mấy chỗ đó tập trung tuyến mùi — rồi đặt miếng vải vào ổ của con kia. Không chà lên người con kia. Chỉ để gần. Sáng hôm sau đổi chiều lại. Con mèo cần ngửi thấy mùi đó trong lúc nó đang ăn hoặc đang nằm thư giãn, chứ không phải trong lúc nó đang căng.
Bữa ăn thì cho ăn hai bên hai cánh cửa, cùng giờ, bát đặt cách cửa chừng một mét. Con nào ăn hết rồi bỏ đi bình thường thì hôm sau tôi kéo bát lại gần cửa thêm một chút. Nếu có tiếng gừ hoặc con nào bỏ bát, tôi lùi lại một bước.
Sau khoảng bốn ngày, tôi bắt đầu đổi phòng cho chúng mười lăm phút mỗi ngày — con này sang phòng con kia trong lúc con kia đã được đưa đi chỗ khác. Việc này để mỗi con đọc được dấu vết của con kia ở đúng những chỗ quen thuộc: chỗ nằm, chỗ cào, mép khay cát.
Rồi mới cho gặp mặt. Năm phút, có tôi ngồi giữa, có một cây cần câu để kéo sự chú ý sang chỗ khác, và quan trọng nhất là kết thúc trước khi có tiếng gừ đầu tiên. Buổi gặp kết thúc trong lúc hai con còn thoải mái mới có tác dụng. Nếu để đến lúc chúng gừ nhau rồi mới tách ra thì lần sau chúng nhớ đúng cái kết đó.
Cả quá trình này nghe giống hệt cách giới thiệu một con mèo mới vào nhà, và đúng là như vậy. Cái khó là phải chấp nhận quay lại từ đầu với hai con mà mình biết rõ là đã từng thân nhau.
Chơi riêng với từng con, và đừng tin vào "một tuần là hết"
Một việc tôi làm mà lúc đầu thấy hơi kỳ: mỗi ngày dành mười lăm phút chơi riêng với từng con, ở đúng khu của nó, bằng cần câu. Không phải để cho vui. Chơi xong thì cho ăn. Trình tự bắt mồi rồi ăn là thứ giữ cho con mèo cảm thấy ngày của nó vẫn có cấu trúc, và một con mèo có cấu trúc thì bớt phải kiểm soát không gian. Con vàng giữ lối vào bếp một phần vì nó không còn gì khác để chắc chắn trong ngày.
Về thời gian, đừng lấy mốc một tuần. Căng thẳng do chuyển nhà thường kéo dài hơn thế, và nó lộ ra theo kiểu âm thầm: một con trốn nhiều hơn, một con ăn ít hơn, hoặc một con chiếm hẳn một phòng và con kia tự nhiên chỉ đi lại ở nửa còn lại của nhà. Ba dấu hiệu đó cho biết hai con đã chia lãnh thổ chứ không phải đã hòa nhau. Nhà càng nhỏ thì việc chia lãnh thổ càng khó sống chung về lâu dài. Tôi thấy thường phải mất hai đến bốn tuần mới tạm gọi là ổn, có lần lâu hơn.
Vài điều cần cân nhắc. Tách riêng là cách để hạ nhiệt, nhưng tách quá lâu — nhất là khi mỗi con đã có phòng riêng, khay riêng, bát riêng — thì hai con sẽ ổn định luôn theo kiểu hai lãnh thổ riêng, và lúc đó gộp lại còn khó hơn ban đầu. Tôi thường rút ngắn giai đoạn tách khi cả hai đã ăn uống bình thường và đi vệ sinh đúng chỗ. Và nếu hai con vốn đã đánh nhau ra máu từ trước khi chuyển nhà, thì đây không phải vấn đề chuyển nhà — đó là vấn đề quan hệ cũ, và chuyển nhà chỉ làm nó lộ ra.
