Bắt hết bọ chét trên người mèo không làm cho ngôi nhà sạch bọ chét, vì con mèo chỉ là một phần nhỏ của cái vòng đó. Trứng, ấu trùng và kén nằm rải trong chăn đệm, khe gạch, gầm giường và những góc tối ẩm quanh nhà — phần lớn vòng đời diễn ra ở đó chứ không phải trên lông mèo. Muốn cắt hẳn thì phải làm cùng lúc hai nửa, con mèo và không gian sống, và phải làm đều tay theo nhịp chứ không đợi nhìn thấy bọ chét mới làm.
Chiều hôm đó tôi ngồi xổm giữa nền gạch, con mèo nằm ngửa trong lòng, hai chân sau đập lạch cạch xuống sàn mỗi lần tôi kéo lược. Lược răng khít, tôi chải ngược từ gáy xuống. Thứ rơi ra không phải lông. Lấm tấm đen, nhỏ như hạt cà phê xay, nằm rải trên nền gạch trắng.
Tôi nhón một hạt, đặt lên mẩu giấy ăn vừa thấm nước. Nó loang ra một vệt nâu đỏ. Cách thử này tôi biết từ lâu và không nhớ đọc ở đâu, nhưng cái vệt đỏ thì tôi tin, vì đó là máu khô. Con mèo chưa có gì nghiêm trọng: nó vẫn ăn, vẫn nằm, chỉ gãi nhiều hơn bình thường. Tối đến nó gặm gặm hai bên hông rồi ngồi dậy gãi cổ bằng chân sau, gãi lâu hơn mọi khi. Vài ngày sau tôi sờ thấy mấy vết vảy nhỏ li ti gần gốc đuôi, chỗ lông mỏng đi trông thấy.
Điều đáng nói là suốt mấy ngày đó tôi chưa nhìn thấy một con bọ chét nào bò trên lông mèo. Cái tôi thấy trước tiên luôn là sự thay đổi ở con mèo — gãi nhiều, liếm bụng nhiều, nằm không yên, đôi khi tự cắn vào da mình. Con bọ chét chỉ lộ diện khi số lượng đã đủ đông, và lúc đó thì nó đã ở trong nhà tôi từ lâu rồi.
Chỗ bọ chét thật sự sống không phải trên lông mèo
Con bọ chét trưởng thành bám trên mèo để hút máu, nhưng đó chỉ là phần nổi. Trứng rụng khỏi lông mèo theo từng bước chân nó đi, rơi xuống đúng những chỗ mèo hay nằm. Ấu trùng nở ra không nhảy lên mèo; chúng bò vào khe tối, ăn bụi hữu cơ gồm da chết, lông rụng và máu khô từ phân bọ chét trưởng thành. Rồi chúng kéo kén ngay tại đó, sát nơi con mèo ngủ.
Nên khi tôi đi tìm, tôi không tìm trên con mèo. Tôi tìm ở những chỗ tối, ẩm, ít bị chạm tới:
- chăn, đệm, khăn trải chỗ mèo nằm, nhất là lớp vải lót bên dưới
- gầm giường và góc sau tủ, nơi chổi không bao giờ chạm tới
- khe giữa các viên gạch và dọc đường chân tường
- đường may của đệm ghế sofa, đệm ghế ngồi bệt
- thảm chùi chân, thảm nhỏ trước cửa
- giỏ đựng đồ, hộp vận chuyển mèo, khăn quấn khi tắm
- chậu cây ở ban công, chỗ đất ẩm quanh gốc
Trong nhà phố và căn hộ ở Việt Nam, mấy chỗ này thường trùng nhau: gầm giường thấp, kê sát tường, phía dưới không có gió quạt thổi vào. Kê cái gầm giường đó sát tường là tôi đã vô tình dựng một cái ổ không ai lau.
Cái im lặng vài ngày sau khi dọn là một cái bẫy
Đây là chỗ tôi từng hiểu sai lâu nhất. Có những lần tôi dọn sạch, giặt hết chăn đệm, hút bụi gầm giường, rồi ba bốn ngày sau không thấy gì. Tôi yên tâm. Rồi một tuần sau, bọ chét xuất hiện trở lại và tôi kết luận là dọn vô ích.
Thật ra kén là giai đoạn dai nhất. Kén bám vào sợi vải và bụi, không phản ứng với việc lau chùi nhẹ, và có thể nằm im chờ — chờ rung động từ bước chân, chờ hơi ấm của người và mèo đi ngang. Con mèo nhảy xuống sàn, tôi đi qua lại trong phòng, thế là đủ tín hiệu để chúng nở hàng loạt. Cái khoảng im lặng đó không phải là dấu hiệu đã hết; nó là khoảng nghỉ giữa hai đợt.
Hiểu được điều đó thì tôi đổi cách làm: sau khi dọn xong, tôi vẫn duy trì nhịp cũ thêm vài tuần nữa, chứ không dừng lại ngay khi nhà im ắng.
Ở Việt Nam, không có mùa nào nghỉ
Miền Nam gần như quanh năm nóng. Miền Bắc có mùa đông, nhưng cái lạnh trong nhà chỉ làm bọ chét chậm lại chứ không xóa sổ chúng, và trong phòng kín thì nhiệt độ còn dễ chịu hơn ngoài trời. Mùa mưa làm độ ẩm lên cao, mà ẩm là điều kiện thuận cho ấu trùng sống sót.
Nghĩa là không có tháng nào tôi được phép nghỉ hẳn. Nhưng cũng không cần làm gì căng thẳng mỗi ngày. Cái hiệu quả hơn là một nhịp đều: chải lông và kiểm tra mèo hằng ngày trong lúc vuốt ve, giặt chăn đệm định kỳ, hút bụi kỹ những góc tối mỗi tuần hoặc hai tuần. Làm đều như vậy thì bọ chét không có cơ hội tích lại thành ổ. Kiểu chỉ khi nào thấy ngứa mới đi dọn thì lúc nào cũng chậm một bước, vì lúc thấy là lúc vòng đã khép rồi.
Có vài mốc đáng để ý hơn: đầu mùa mưa khi độ ẩm tăng, lúc chuyển sang đợt nắng nóng, và mỗi lần mèo đi đâu về — đi gửi nhà người quen, đi khám, hoặc về từ nhà có nuôi chó. Những lần đó tôi chải kỹ hơn bình thường, vì một chuyến đi là một lần mang trứng về.
Người trong nhà cũng nằm trong cái vòng đó
Bọ chét không kén người. Người hay bị nhất thường là người ngồi bệt xuống sàn chơi với mèo, và trẻ con thì càng dễ. Vị trí điển hình là cổ chân, mu bàn chân, quanh bắp chân — đúng tầm bọ chét nhảy lên từ sàn.
Tôi từng có mấy vết sưng ngứa ở cổ chân mà mãi không hiểu từ đâu, trong khi con mèo chỉ hơi gãi. Sau này tôi mới để ý: vết trên người xuất hiện sớm hơn hoặc rõ hơn vết trên mèo, tùy cơ địa. Nên khi trong nhà có người ngứa cổ chân lạ, tôi coi đó là một tín hiệu cần kiểm tra con mèo và kiểm tra chăn đệm, chứ không chỉ là chuyện muỗi.
Điều này làm thay đổi cách tôi nhìn vấn đề. Đây không phải chuyện của riêng con mèo, mà là chuyện của cả nhà. Người trong nhà bị cắn thì mọi người đều có lý do để cùng làm: người giặt chăn, người hút bụi, người chải lông mèo. Chia việc ra thì cái nhịp đó mới giữ được lâu, chứ một mình tôi làm hết thì thường được vài tuần rồi đâu lại vào đấy.
Việc tôi tự làm và việc phải để bác sĩ thú y quyết
Tôi không tự chọn thuốc cho mèo. Việc chọn loại nào, dùng khi nào, dùng cho con nào trong nhà là câu hỏi cho bác sĩ thú y, và càng phải hỏi kỹ với mèo con, mèo già, mèo đang dùng thuốc khác, mèo đang mang thai, hoặc mèo đã có vết thương ngoài da do gãi. Mấy trường hợp đó không phải chỗ để tôi thử theo kinh nghiệm người này người kia trên mạng.
Cái tôi tự làm là phần nhà cửa, và phần đó không cần chờ ai cả:
- chải lông mèo bằng lược răng khít, chải trên một tấm khăn trắng để dễ nhìn thấy thứ rơi ra, hứng ngay trên một ca nước để những con rơi xuống không nhảy đi
- giặt chăn, gối, khăn trải chỗ mèo nằm bằng nước nóng, phơi nắng cho khô hẳn
- hút bụi gầm giường, khe sofa, đường chân tường, rồi đổ túi bụi ra ngoài ngay, không để lại trong nhà
- lau nền bằng nước, chú ý khe gạch và các góc khuất
- không trải chăn dài xuống dưới gầm giường; chỗ nào tối và ít chạm tới thì bỏ vật liệu vải ra khỏi đó
- giặt luôn giỏ, khăn, hộp vận chuyển của mèo mỗi lần làm vệ sinh lớn
Mấy việc này nghe tầm thường, nhưng chúng làm đúng một việc quan trọng: giữ căn hộ không trở thành cái kho chứa mầm giữa hai lần xử lý cho mèo. Nếu chỉ làm nửa con mèo mà để nguyên gầm giường và chăn đệm, thì mọi thứ cứ quay lại từ đầu.
Có một thứ tôi luôn nói với bác sĩ thú y chứ không tự đoán: mèo gãi đến mức chảy máu, sụt cân, lờ đờ, bỏ ăn, hoặc có vẻ yếu. Mèo con thì càng phải đi sớm, vì mèo con xuống sức rất nhanh. Ăn phải một con bọ chét cũng là một đường lây sán dây, nên đó cũng là điều tôi hỏi bác sĩ chứ không tự xử.
Đứt vòng rồi, vẫn phải giữ cho nó đứt
Có một sự thật tôi phải chấp nhận: tôi không bao giờ làm cho căn hộ sạch bọ chét tuyệt đối. Nhà nào cũng có khe, có góc, có chỗ cái máy hút bụi không tới. Và mèo thì đi lại khắp nhà. Mục tiêu thực tế không phải là con số không, mà là giữ mật độ xuống thấp đến mức con mèo không còn phản ứng, và giữ ở mức đó liên tục.
Cũng tùy nhà mà nặng nhẹ khác nhau. Căn hộ tầng cao, ít thảm, chỉ một con mèo thì nhẹ hơn nhiều so với nhà trệt có sân, có thảm trải, có chó, hoặc nhà gần chợ. Nhưng không nhà nào miễn nhiễm, vì trứng có thể về theo đế giày, theo túi đồ, theo tấm đệm mua lại. Tầng cao chỉ có nghĩa là ít cửa vào hơn, không phải không có cửa vào.
Sau vài năm, cái tôi giữ lại không phải là một bộ quy trình cầu kỳ, mà là một thói quen nhìn. Tôi nhìn con mèo trước: nó gãi bao nhiêu, có vết vảy mới không, tính nết có đổi không. Rồi tôi nhìn quanh nhà: chăn đệm lần cuối giặt là khi nào, gầm giường lần cuối hút là khi nào. Hai cái nhìn đó đi liền với nhau. Cái nào lơi ra thì cái đó kéo cái vòng khép lại.
