Bọ chét vào nhà bằng chân người, không phải bằng chân mèo. Một con mèo ở chung cư quanh năm không bước ra khỏi cửa vẫn có bọ chét vì bọ chét trưởng thành, trứng và ấu trùng đi nhờ trên đế giày, gấu quần, đáy túi xách, thảm chùi chân và những món đồ vải cũ; hành lang, cầu thang bộ và sàn thang máy chỉ là điểm trung chuyển giữa các căn hộ. Con mèo là ga cuối của một chuyến đi bắt đầu từ ngoài đường, nên nếu chỉ nhìn vào con mèo thì không bao giờ tìm ra được điểm khởi hành.
Tôi nhớ buổi tối mình ngồi bệt xuống sàn, con mèo nằm ngửa trên đùi, và tôi thấy một chấm đen nhỏ bằng hạt vừng chạy vụt từ cổ nó xuống dưới nách. Tôi đè ngón tay lên. Nó cứng, hơi dẹt, và nó nhảy. Phản xạ đầu tiên của tôi là đi kiểm tra cửa sổ, lưới ban công, khe cửa. Rồi tôi đứng giữa phòng và nhận ra mình đang kiểm tra sai chỗ: con mèo này chưa từng ra khỏi căn hộ kể từ ngày tôi bế nó về.
Đêm đó tôi ngồi nhìn cái kệ giày trước cửa như nhìn một bến tàu.
Con mèo không đi đâu cả, nhưng cái cửa thì có
Cái thảm chùi chân nhà tôi nằm ngay trong lối vào, cách khay thức ăn của mèo chừng hai mét. Đó là chỗ tôi đặt chân xuống đầu tiên mỗi khi đi làm về, và cũng là chỗ tôi đứng cởi giày. Bọ chét trưởng thành không bay. Chúng nhảy được một quãng ngắn rồi bám vào thứ gì đó đang chuyển động. Đế giày, gấu quần jean, đáy túi tote, dây balo, gấu váy. Thứ gì chạm xuống nền hành lang hoặc sàn thang máy rồi chạm xuống nền nhà tôi đều là phương tiện.
Tôi không nghĩ đến chuyện này trong nhiều năm, vì tôi luôn hình dung bọ chét là chuyện của chó mèo ngoài đường, của mấy con mèo hoang quanh bãi rác. Nhưng con đường ngắn nhất từ ngoài đường vào phòng khách nhà tôi không đi qua con mèo. Nó đi qua chân tôi.
Hành lang và thang máy là chỗ đổi chủ
Tôi không nói hành lang nhà tôi có bọ chét. Tôi nói một điều khác: hành lang và buồng thang máy là chỗ duy nhất trong cả tòa nhà mà chân của hàng chục hộ gia đình chạm cùng một mặt sàn, trong cùng một ngày. Sàn chờ thang máy, góc trong buồng thang, chiếu nghỉ cầu thang bộ, lối ra khu để xe.
Bọ chét trưởng thành rời vật chủ khi vật chủ không còn phù hợp, hoặc khi nó bị nhiễu động, và nó bám vào thứ tiếp theo đi ngang qua. Trong một khu dân cư đông, thứ tiếp theo đi ngang qua thường là một người đang vội. Người đó lên tầng, mở cửa, cởi giày trong lối vào, rồi ngồi xuống vuốt con mèo.
Đây là lý do tôi bỏ hẳn câu "nhà tôi kín lắm". Cửa căn hộ nào cũng kín. Cái khác nhau là cửa nhà tôi mở ra cái gì, và tôi mang theo cái gì qua cái cửa đó mỗi ngày.
Trứng không dính, nên vấn đề thật nằm dưới sàn
Đây là chỗ mà lần đầu tôi đọc kỹ mới thấy mình hiểu sai suốt bao năm.
Bọ chét trưởng thành sống trên cơ thể mèo. Trứng thì không. Trứng trơn, không dính vào lông, nên nó rụng xuống theo đúng lộ trình con mèo đi qua: chỗ nó ngủ, chỗ nó nằm dài, mép thảm, khe giữa sàn gỗ và chân tường. Ấu trùng nở ra không hút máu. Chúng ăn phân khô của bọ chét trưởng thành, tránh ánh sáng, và chui vào chỗ tối nhất mà chúng tìm được. Sau đó chúng làm kén.
Một con bọ chét cái có thể đẻ vài chục trứng mỗi ngày. Nghĩa là một con đi nhờ trên đế giày hôm nay là đủ để vài tuần sau tôi có nguyên một thế hệ nằm trong khe chân tường — và lúc đó tôi sẽ ngồi đoán xem chúng từ đâu rơi xuống.
Cho nên bắt được một con trên lưng mèo rồi thôi, mà không đụng đến sàn và khe, thì hai, ba tuần nữa mọi thứ quay lại. Tôi đã trải qua đúng vòng đó một lần.
Kén nằm im chờ, có khi chờ rất lâu
Kén bọ chét dính chặt vào khe, khó hút, khó lau, và có thể nằm im rất lâu. Nó nở khi cảm nhận được hơi ấm và rung động.
Hiểu đúng cơ chế này thì vài chuyện trở nên rõ hơn. Cả nhà đi vắng một tuần, về mở cửa, bước vào, con mèo chạy ra đón — đó là một tín hiệu rất mạnh. Con mèo nằm xuống đúng chỗ cũ dưới gầm tủ — cũng là tín hiệu. Nhiều người kết luận "đi vắng về là bị", nhưng kén thường đã nằm ở đó từ trước, chỉ đợi đúng lúc.
Tầng thấp và tầng cao không giống nhau
Căn hộ tầng trệt, căn có ban công nhìn xuống sân có cây, căn sát khu để xe, căn gần lối thoát hiểm phải đi qua một đoạn ngoài trời — những chỗ đó mèo gặp bọ chét nhiều hơn hẳn căn ở tầng mười hai mà từ cửa tới thang máy là một hành lang kín.
Không phải con mèo khác nhau. Số lượt "chạm" khác nhau. Cùng một con mèo, cùng một tính cách, chuyển từ tầng trệt lên tầng cao là mức phơi nhiễm đã đổi. Nên khi ai đó hỏi tôi mèo chung cư có bọ chét không, câu trả lời thật của tôi là: còn tùy căn hộ đó nằm ở đâu trong tòa nhà.
Khách, người trông mèo và chuyến đi spa
Bạn tôi dẫn mèo sang chơi. Chị giúp việc theo giờ. Người trông mèo đến cho ăn lúc tôi đi công tác. Mỗi người trong số đó là một bàn chân đã đi qua một ngôi nhà khác trước khi đến nhà tôi.
Có lần tôi để ý một chi tiết nhỏ: người trông mèo đến nhà tôi sau khi vừa từ nhà một người khác có hai con mèo. Cô ấy ngồi xuống sàn chơi với mèo tôi, áo khoác vắt ở ghế, túi để cạnh khay thức ăn. Con mèo nhà tôi không đi đâu cả, nhưng nó được chải lông bởi một người vừa ở nhà có mèo.
Chuyến đi spa hoặc gửi mèo là chỗ giao thoa rõ nhất, vì đó là nơi nhiều con mèo lạ nằm cùng một mặt bàn, cùng một lồng, chờ cùng một người. Tôi không cấm ai đến nhà, và tôi vẫn gửi mèo khi cần. Tôi chỉ đổi vài thứ nhỏ: một tấm chăn riêng cho mèo, giặt riêng, và một chỗ quy định để túi, áo khoác của khách thay vì để cạnh khay thức ăn.
Đồ vải cũ là đường vào ít ai nghĩ tới
Ghế sofa cũ, thảm trải sàn mua lại, cây cào mèo chuyển từ nhà cũ sang, đệm lót mua ở chợ đồ cũ. Kén bọ chét có thể theo những món này vào nhà theo đúng nghĩa đen.
Đây là đường vào mà người ta ít đề phòng nhất, vì món đồ trông sạch. Kén không cần bẩn để tồn tại. Nó cần tối, ẩm vừa và một chỗ bám.
Sau đó tôi làm gì
Tôi không diệt được bọ chét khỏi cả tòa nhà, và tôi cũng không cố. Việc tôi làm là rút ngắn khoảng cách giữa lúc bọ chét vào nhà và lúc tôi biết chuyện.
Chải lông trên khăn trắng ẩm. Tôi chải mèo trên một cái khăn trắng đã làm ẩm. Lông và bụi dính lại, và quan trọng hơn, phân bọ chét — những hạt đen nhỏ như hạt tiêu, vỡ ra thành vệt đỏ nâu khi gặp ẩm — hiện lên rõ trên nền trắng. Tôi chải kỹ vùng cổ, sau gáy, hai bên má, dưới bụng và gốc đuôi.
Soi khe bằng đèn pin. Soi dọc chân tường, khe gầm tủ, khe giữa sàn gỗ và tường, chân cầu thang nếu nhà có. Tôi không nhìn thấy kén bằng mắt thường trong đa số trường hợp, nhưng tôi nhìn thấy bụi, vụn, và chỗ nào con mèo hay nằm.
Hút bụi và đổ túi rác ngay. Hút kỹ các khe. Ấu trùng sống trong bụi bẩn quanh khe, nên túi hút bụi không nên nằm lại trong nhà vài ngày.
Giặt đệm ngủ, khăn trải, thảm chùi chân. Thảm chùi chân là thứ tôi giặt thường xuyên nhất, vì đó là chỗ chạm đầu tiên.
Cởi giày ngoài cửa. Không phải vì nghi thức. Vì đó là chặng đường duy nhất tôi cắt được một cách dứt khoát.
Quan sát con mèo. Nhưng đây là chỗ tôi muốn nói rõ, vì tôi từng hiểu sai: mèo bị bọ chét không phải lúc nào cũng gãi. Con mèo nhà tôi lần đó gần như không có biểu hiện gì ngoài việc liếm nhiều hơn bình thường ở vùng bụng. Có con gãi đến hói cả gốc đuôi, có con nằm im. Nên tôi không dùng câu "trông nó bình thường" để kết luận là không có gì.
Vài điều tôi không chắc, và nói thẳng
Không phải cứ thấy một con bọ chét là nhà đã thành ổ. Một con nhảy vào từ đế giày có thể chỉ là một con, và nó chết trong vài ngày nếu không tìm được vật chủ. Vấn đề là khi nó là con cái và nó đã kịp đẻ. Lúc đó thì câu chuyện khác hẳn.
Mùa nồm ẩm ở miền Bắc và mùa mưa ở miền Nam làm mọi thứ liên quan đến bọ chét khó chịu hơn, nhưng một căn hộ chạy điều hòa gần như không có mùa. Tôi từng nghĩ đến mùa lạnh là hết. Không phải.
Và nếu trong nhà đã có dấu hiệu rõ — mèo gãi liên tục, người trong nhà có vết cắn ở mắt cá chân, có phân bọ chét trên khăn — thì việc xử lý không còn là chuyện vệ sinh. Đó là chuyện cần bác sĩ thú y, và câu trả lời sẽ khác nhau tùy con mèo, tuổi, tình trạng sức khỏe, và nhà có trẻ nhỏ hay không. Tôi không tự quyết ở chỗ đó, và tôi cũng không nghĩ bạn nên tự quyết.
Điều tôi rút ra
Câu hỏi đúng không phải là "con mèo nhà tôi có ra ngoài không". Câu hỏi đúng là "hôm nay có bao nhiêu thứ từ bên ngoài chạm vào sàn nhà tôi". Trả lời được câu đó thì chuyện mèo ở chung cư không ra ngoài vẫn có bọ chét không còn lạ nữa. Nó chỉ là một bài toán đếm, và tôi có thể đếm lại mỗi ngày.
